Maandans

Wij, witte heteromannen, zouden bescheidener moeten zijn. De evenaar loopt heus niet door onze reet, we hoeven niet elke dag te doen alsof we het warm water opnieuw hebben uitgevonden, we hebben onze huidige status vooral te danken aan historische scheeftrekkingen, niet aan eigen verdiensten of aan een recht dat we onszelf om een of andere duistere reden voorbehouden.

Wij, witte heteromannen, hebben nog altijd de overhand in globale discussies en kwesties. Vele samenlevingen zijn patriarchaal ingesteld, dat geldt zeker ook voor witte samenlevingen. Ook dat is geen verdienste, het is iets wat onze verre voorvaderen hebben opgeëist en in de loop van de millennia hebben behouden. Als dat statuut in gevaar komt, reageren we met geweld, verbaal of fysiek. Dat alleen al duidt op onze initiële zwakte. Wie geweld nodig heeft om zijn machtspositie te behouden, zit fundamenteel fout.

Wij, witte heteromannen, zouden er niet systematisch van mogen uitgaan dat we alles begrijpen, dat we overal een antwoord op hebben en dat we – als we dat antwoord níet hebben – mogen verwijzen naar onze oorspronkelijke status: wij zijn de baas! Zwaktebod.

Wij, witte heteromannen, zouden wat meer moeten luisteren naar wie niet wit, niet hetero en niet van mannelijke kunne is. We missen waardevolle input als we ons blijven verschuilen achter onze maatschappelijke machtspositie.

Wij, witte heteromannen, zouden a fortiori in zaken die andere mensen aangaan moeten zwijgen en als we ons al in het debat mengen, dan niet vanuit een ‘Wij weten alles beter!’-houding, maar open, tolerant en bereid tot luisteren en bijleren. We hebben ons in het verleden voortdurend gemengd in kwesties waarin we geweigerd hebben te aanvaarden dat we niet de drijvende kracht maar slechts een faciliterende partij waren. Een voorbeeld: abortus. Dat is in de eerste en de laatste plaats een vrouwenkwestie. Baas in eigen buik, weet u nog wel? Wij, witte heteromannen, hebben een doorbraak ter zake heel lang geweigerd, omdat we dat konden, als enige of alleszins qua getalsterkte dominante sekse die hierover kon beslissen. (Nog een gradatie erger was dat witte mannen in een religieus plunje een verbod eisten voor iets waar zij, als ze zich tenminste aan de regeltjes hielden, niets mee te maken hadden en nooit zouden hebben.)

Wij, witte heteromannen, moeten leren dat we ons beter baseren op statistieken en officiële cijfers dan op een gevoel of op anekdotiek. De realiteit in de macrokosmos is vaak anders dan die in onze microkosmos. Onze beperkte kring is niet de wereld. Wat onze vriendinnen zeggen, is niet wat vrouwen in de rest van de wereld meemaken en vertellen, om toch even terug te komen op die discussie die nu al meer dan een week woedt.

Wij, witte heteromannen, zouden niet in een defensieve kramp moeten schieten wanneer een Nederlandse comédienne misschien net iets te agressief en luidruchtig in een talkshow de waarheid zegt; we zouden aandacht moeten hebben voor wát ze zegt, niet voor hóe ze dat doet. En we zouden vervolgens niet de focus moeten leggen op de term ‘gevoel’ (zoals in: onveiligheidsgevoel) om te benadrukken dat het ‘slechts’ om een angstig aanvoelen gaat, terwijl de dagelijkse werkelijkheid en de vele statistische gegevens duidelijk maken dat dit gevoel wel degelijk op een reëel gevaar gebaseerd is en die angst – hoe irreëel die misschien achteraf blijkt te zijn geweest – fundamenten heeft in wat die vrouwen overal ter wereld elke dag wel ergens overkomt.

Wij, witte heteromannen, belemmeren het doorgroeien en tot volle bloei komen van mensen die er niet uitzien zoals wij. En dat louter en alleen omdat we hen dat kúnnen belemmeren. ‘Waarom! Daarom!’ is een zeer achterhaald principe, dat was het trouwens al toen het voor het eerst opdook. We bedienen ons er nochtans constant van.

Wij, witte heteromannen, zijn niet de norm, ook al hebben we die bepaald en blijven we die hardnekkig opleggen.

Wij, witte heteromannen, bepalen niet alleen de waarden waaraan iedereen geacht wordt zich te houden.

Wij, witte heteromannen, zouden moeten leren zwijgen wanneer dat gepast is en spreken wanneer dat gewenst is. We zouden er de wereld veel miserie mee besparen. En uiteindelijk ook onszelf.

***

Disclaimer: ik wilde dit stukje oorspronkelijk ‘Wij, mannen’ noemen, maar ik wil niet spreken namens alle personen die zich als man identificeren. Dat zou nogal pretentieus zijn. ‘Wij, heteromannen’ klonk ook te voortvarend, want wie ben ik om namens niet-witte mannen te praten. (En, ja, er zit vaak een religieus-culturele component aan wangedrag tegenover vrouwen, dat moet erkend worden.) Dan maar ‘wij, witte heteromannen’, dat is nu eenmaal het vakje waarin ik door omstandigheden buiten mijn wil om in vertoef – al vind ik het niet altijd even storend, met dank aan al die privileges, toch wel! Ik identificeer me overigens zelden met de verwijten die ik ‘ons, witte heteromannen’ maak, maar het zou nogal pocherig klinken om over ‘de andere witte heteromannen’ te spreken, alsof ik een soort heilige zou zijn. Ik heb mezelf dus mee in het bad geduwd. En ik kan niet eens zwemmen…

Deze week ergerde ik mij er weer aan: de manier waarop de voetganger in dit land als quantité négligeable beschouwd wordt. Quantité ennuyeuse, zelfs. Vervelende weggebruiker. In-de-weg-loper. Ik maakte een wandeling door Tollembeek en het viel op hoezeer ik, als stapper, aan mijn lot werd overgelaten. In de hoofdstraat door het dorp is aan de ene kant van de straat een smal trottoir, ruim voldoende voor één persoon, nauwelijks te doen voor twee mensen naast elkaar. Geregeld moet je uitwijken voor een elektriciteitspaal, een verhoogde dorpel of een auto die zich half op het pad voor de voetgangers heeft gezet, om vooral niet in de weg van het autoverkeer te staan. Die voetgangers, ach… Dan moet je de rijweg op, niet zonder gevaar. Als er een auto aankomt, moet je wachten, want ja: Koning Auto heeft altijd en overal voorrang hier.

Aan de andere zijde van de straat is nu eens wel, dan weer geen trottoir. Je kunt laveren tussen de kiezelsteentjes of het keurig afgereden gras, dat tot iemands voortuin behoort (en toch ook weer niet, want elke huiseigenaar moet drie meter afstaan voor gemeenschappelijk gebruik, dat is tenminste de theorie). Trouwens, mocht ik mijn straat niet naar rechts, maar naar links hebben verlaten, dan is er zelfs helemaal géén trottoir. Je moet op een smalle strook wandelen, met links van je een gracht en rechts het behoorlijk drukke verkeer dat voorbij dendert. Zeer riskant. Ook in andere straten is een trottoir zelden te bespeuren. Voor een landelijke gemeente is de aanleg van een trottoir blijkbaar een optie, zoals een richtingaanwijzer dat is voor de bestuurder van een Duitse luxeauto.

In steden is het tegenwoordig al beter, sinds de regel werd ingevoerd dat een voetganger voorrang geniet op het zebrapad. Toch blijft het risicovol om zomaar de straat over te steken op zo’n voor jou gereserveerde plek. Grosso modo zijn er drie soorten chauffeurs. Je hebt diegenen die in de buurt van een zebrapad beginnen af te remmen, in de wetenschap dat er misschien wel iemand zal oversteken. Ik behoor zelf tot die categorie. Beleefde jongen, ook al omdat ik weet hoe dat aanvoelt als je niet in die auto zit maar in die stapschoenen staat. Dan heb je diegenen die nog wat extra gas geven om zeker vóór die vervelende voetganger het zebrapad gekruist te hebben. Opzij, opzij, opzij, maak plaats, maak plaats, maak plaats, wij hebben ongelooflijke haast!

Dat zijn nog de behapbare categorieën: bij de eerste weet je dat je veilig bent, bij de tweede kun je maar beter niet je voorrang opeisen. (Overigens horen de oudere chauffeurs die overal veertig per uur rijden maar nergens voor stoppen ook tot deze categorie.) Het derde soort chauffeur probeert zo lang en zo ver mogelijk door te rijden, en stopt pas als het echt niet anders kan. Die vind ik de gevaarlijkste, want die vertrouwt wel heel erg op zijn remsysteem.

Op de buiten heb je de luxe van de zebrapaden veel minder en chauffeurs zijn er ook minder alert op om er rekening mee te houden dat er weleens een voetganger zou kunnen oversteken. Wie doet dat nu? Wie gaat er nu te voet op het platteland? Waar komt die mens plots vandaan? U lacht misschien, maar zo voelt dat echt wel aan.

De vrachtwagenchauffeurs en automobilisten hebben een lobbymachine achter zich die tentakels heeft tot in de hoogste kringen van de besluitvorming. Naar de Fietsersbond wordt ook nog geluisterd, helaas meestal net nadat er weer eens een fataal dodehoekongeval is gebeurd. De trein-, tram- en busreizigers hebben eveneens een organisatie die voor hen opkomt: ook daar geldt dat ze het vaak moeten afleggen tegen de veel machtigere automobiellobby. Maar goed, ze komen tenminste nog aan bod.

Als voetganger ben je in dit land nog altijd uit veruit de zwakste weggebruiker. Erger nog: je bent buiten de stad een vergeten weggebruiker. Er bestaat blijkbaar zoiets als de Voetgangersbeweging en oktober is de Maand van de Voetganger, maar dat heb ik moeten opzoeken. Ik wist het niet. Lees of hoor je daar ooit iets over of van? Door de verhuftering van de samenleving krijg je autoritair pestgedrag van sterk naar zwak: de camioneur acht zich verheven boven de automobilist, de automobilist vindt dat fietsers maar uit de weg moeten gaan, en fietsers en steppers foeteren op de voetgangers die in hún weg lopen, voetgangers ergeren zich aan ouders met kinderen die veel te traag gaan en de hele breedte van het trottoir opeisen.

Misschien moeten wij, voetgangers, ons toch eens net iets ernstiger gaan verenigen?

Als het buiten lijkt te regenen en u wilt even checken of dat daadwerkelijk zo is, dan bestaat daar – tenzij u volstrekt immobiel bent en gedwongen om binnen te blijven, of met twee collega’s samengepropt zit in een minuscule gevangeniscel – een eenvoudige methode voor: u stapt even de deur uit, gaat op een plek staan waar er geen beschutting boven uw hoofd is en u voelt of er nattigheid uit de hemel valt, ja dan neen. Voelt u de druppels? Het regent. Voelt u de druppels niet? Het is droog.

Poepsimpel, gewoon zelf even een inspanning leveren.

Van journalisten, die – als ze tenminste niet tot de categorieën ‘loonslaaf’ of ‘goedkope, uitgebuite werkkracht’ behoren – geacht worden ons juiste informatie te verschaffen, mag je verwachten dat ze diezelfde oefening voortdurend doen: eventjes uit de comfortzone stappen, desnoods een regenjas aantrekken en aan den lijve ondervinden welk weer het is. Toch doen ze dat steeds minder. Integendeel, ze vragen aan twee personen van wie ze weten dat die elkaar automatisch zullen tegenspreken of het regent. De ene zal ja zeggen, de andere neen. Als mediaconsument moet u dan maar zelf concluderen met welk weertype we te maken hebben. Overbodige informatie, dan kunt u net zo goed zelf de oefening doen en uw deur openen.

Ik vind dat een vorm van intellectuele luiheid. Laat over onderwerpen waarover een absolute waarheid bestaat – het regent, het regent niet – twee lieden een tegenovergestelde mening poneren en je hebt – in de ogen van de luie redactie – een volwaardige bijdrage. Laat de lezer zelf beslissen wat de waarheid is, is de achterliggende gedachte (gesteld dat er al gedacht wordt).

Natuurlijk gaat het doorgaans niet over iets futiels als regenweer; we zagen dat ook tijdens de coronacrisis. Tegenover de visie van wetenschappelijke experten – waartussen ook al behoorlijk wat nuanceverschillen zaten – werd de complottheorie of de compleet van de pot gerukte opinie van een of andere malloot gezet. Clickbait. Artikel gelezen, bijdrage gehoord of gezien, taak volbracht, zo denkt de moderne redactie, zelfs die van een traditioneel medium. Fout! Het is de verdomde taak van de journalist om op zoek te gaan naar de ware toedracht en eens die zich duidelijk aftekent – het regent, het regent niet, of: er is een virus op gang en dit is de wetenschappelijke tendens daarrond – niet op zoek te gaan naar personen die dat zonder enig bewijs tegenspreken, met als doel de controverse aan te wakkeren.

***

Deze week ging het over de documentaire rond de Amerikaanse first lady. Melania, heet die, over de titel werd niet al te lang nagedacht. Alle media schreven erover. Dat begrijp ik nog. Wat ik niet begrijp is dat dit in heel wat artikels werd voorgesteld als een normale documentaire in normale omstandigheden. De Verenigde Staten verglijden al meer dan een jaar in wat een absolute democratie mag worden genoemd: de leider is weliswaar democratisch verkozen, maar leidt zijn land met harde, meedogenloze hand en kan op basis van een tiental checkpoints zonder enig probleem fascistisch genoemd worden. Of laten we voorzichtig zijn, zoals de historici: pre-fascistisch. Een zeer herkenbaar fenomeen, wat we te danken hebben aan de nog vrij recente geschiedenis.

Hoe kan je dan zogezegd neutraal berichten over meneer en mevrouw Trump in hun witte huis? ‘Als je neutraal bent in situaties van onrechtvaardigheid, heb je de kant van de onderdrukker gekozen,’ zei de Zuid-Afrikaanse aartsbisschop Desmond Tutu ooit. Vertaal dit naar vandaag: als je neutraal probeert te blijven over wat de Amerikaanse overheid en ICE aanrichten in Minneapolis, heb je de kant van de onderdrukker gekozen. Het is eenvoudig te benoemen, hoor: alleen al het feit dat ICE daar op die plek aanwezig is, mensen met geweld probeert te deporteren en burgers die daartegen protesteren koudweg afmaakt, wijst op fascistoïde praktijken in opdracht van een oppermachtige president.

Dus kan je, in mijn ogen, maar beter heel sec over die documentaire over de presidentsvrouw schrijven en er telkens bij vermelden dat haar man zijn land bestuurt op de wijze zoals fascisten dat doorgaans plachten te doen. Zoals je ook – nu de meeste historici het er eindelijk over eens zijn – de uitvoering van de Israëlische plannen in Gaza een genocide mag noemen en de regering-Netanyahu een genocidaire regering. En zoals je al meer dan veertig jaar het regime in Iran over de hekel mag halen als onderdrukkend en vrijheidsberovend. Met dat laatste hebben onze media het minder moeilijk: het gaat immers om een ver afgelegen land met een godsdienst die we hier als gevaarlijk beschouwen. Met zionisten en fascisten is er meer terughoudendheid. Ten onrechte.

***

Ik verlang van journalisten dat ze wat vaker uit hun stoel komen, buiten stappen, vaststellen hoe de toestand werkelijk is. Als journalistiek verwordt tot het louter weergeven van clickbait genererende tegengestelde meningen, houdt het bestaansrecht van traditionele redacties op. Dan leveren zelfs burgerjournalisten nuttiger werk. Voor journalisten geldt het tegenovergestelde van wat de minister van Volksgezondheid ons in 2020 toeriep: kom uit uw kot!

‘Dit verhaal is niet gebaseerd op waargebeurde feiten.

Wel op een werkelijkheid die te dichtbij komt.’

Deze disclaimer verschijnt aan het begin van de vijf afleveringen tellende Vlaamse tv-serie The best immigrant, terug te vinden op Streamz, het videostreamingplatform dat pretendeerde een soort Vlaamse Netflix te zullen worden, maar dat in werkelijkheid nauwelijks kwaliteitsvolle programma’s biedt óf te vaak gewoon als warming-up dient voor uitzending op de reguliere tv-zenders. Al is The best immigrant wél zeer interessant en relevant.

U kent wellicht het uitgangspunt: in een niet nader gespecifieerde nabije toekomst behaalt de VPV, een extreemrechtse partij, een absolute meerderheid en roept prompt de onafhankelijkheid van Vlaanderen uit. Vanaf dag één na de verkiezingen maakt president Peeters werk van zijn grootste verkiezingsbelofte: het oppakken en deporteren van al wie geen Vlaamse wortels heeft. Een niet nader genoemde tv-zender pakt uit met een spelprogramma, The best immigrant, waarin mensen met een migratieachtergrond het eerst met en daarna tegen elkaar opnemen om één verblijfsvergunning te winnen. Alleen dan mogen ze in Vlaanderen blijven, de anderen moeten onherroepelijk vertrekken. Elke aflevering zijn er afvallers, die met veel machtsvertoon voor de camera’s worden weggesleurd en in klaarstaande busjes worden gepropt, die hen naar Zaventem brengen, waar de chartervlucht staat te wachten. Voorts moet u zelf maar ontdekken wat erin gebeurt. Weet wel: er komt een tweede seizoen.

De kritiek op de serie ging twee richtingen uit: boeiend vertrekpunt, maar té karikaturaal uitgewerkt. Waarmee bedoeld werd: het is zeer zinvol om in dit specifieke tijdsgewricht uit te pakken met een reeks over deportatie, alleen zijn de personages (en de vertolkingen) soms nogal simplistisch uitgewerkt. Ik kan met die kritiek leven. Bovendien acht ik het niet vanzelfsprekend dat Vlaams Belang – laten we de VPV maar meteen haar échte naam gunnen – zomaar de onafhankelijkheid van deze regio kan uitroepen, er zijn nog wat checks and balances te regelen.

Toch heb ik – om het met een vreselijk misplaatste term te zeggen – ‘genoten’ van The best immigrant. Deze serie komt precies op tijd, om ons een spiegel voor te houden en een, naar ik vrees, redelijk realistisch toekomstbeeld op te hangen. Als je vandaag ziet wat ICE (U.S. Immigration and Customs Enforcement) aanricht op instigatie van een oranje narcist in een wit huis met een binnenkort gouden balzaal, dan zult u me begrijpen. Terloops: er was veel te doen over de dood van Renée Good op 7 januari in Minneapolis. Trachtte ze de ICE-agent omver te rijden en schoot hij uit zelfverdediging, of gebruikte die agent buitensporig geweld om een na een controle wegrijdende vrouw tot stilstand te brengen? Ik geloof niet in de theorie van de zelfverdediging: dan schiet je op de banden, niet op de persoon achter het stuur. Maar de belangrijkste vraag wordt niet meer gesteld: wat deden die ICE-agenten daar? Wie of wat geeft hen het recht om op mensen met een migratieachtergrond te jagen, nota bene in een land dat, op de indianen na, integraal uit mensen met een migratieachtergrond bestaat? We zijn die ingrepen te vanzelfsprekend gaan vinden.

Het knappe aan The best immigrant is dat deze reeks in 2023 werd geschreven; Raoul Groothuizen en Christina Poppe wonnen er de eerste editie van de Streamz Academy mee. Dat geeft hun scenario een angstaanjagend voorspellende kracht. Donald Trump werd pas een jaar later opnieuw verkozen en begon pas eind januari 2025 met zijn verwoestende tweede termijn, waarin ‘migranten’ opgejaagd wild werden. Versta: al wie in de ogen van oude witte mannen geen oorspronkelijke Amerikaan is, een andere dan een witte huidskleur heeft en een andere godsdienst dan de in de Verenigde Staten gebruikelijke aanhangt, moet weg. Dit scenario dateert ook van voor de verkiezingen in België en Vlaanderen van juni 2024, waarbij Vlaams Belang net niet de grootste partij werd (en vergeet toch ook niet dat de man die nu de verdediging van ons grondgebied moet uittekenen bij eerdere verkiezingen ‘Samen een meerderheid’ riep, hopend op een Vlaamse entente tussen N-VA en Vlaams Belang). Het zou zomaar kunnen.

The best immigrant is geen documentaire, het is fictie, maar het fictieve karakter kan snel door de feiten achterhaald worden. Met extreemrechtse politici en partijen die overal in Europa oprukken en verkiezingen na verkiezingen winnen, zou het niet eens verwonderlijk zijn dat zo’n deportatiescenario werkelijkheid wordt. Weet u nog dat fameuze ’70-puntenplan’ van Vlaams Blok uit 1992? Daar stond die deportatie in, als antwoord op ‘het vreemdelingenprobleem’. Ondertussen hebben de zogeheten democratische partijen meer dan de helft van dat infame plan in de praktijk uitgevoerd.

Voor extreemrechts blijf je migrant, ook al ben je hier geboren en opgegroeid. Eerste-, tweede-, derde- of vierde-generatie: daar ligt Vlaams Belang niet wakker van. Denk aan de opmerking van Filip Dewinter en consoorten dat een kat die geboren wordt in een viswinkel, daarom nog geen vis is (een citaat dat echt bestaat, het is geen AI-verzinsel en het wordt niet toegeschreven aan iemand anders, Einstein of zo). Zij bedoelen: wij, Vlamingen, zijn de vissen. Zij, mensen met een migratieachtergrond, zullen altijd katten blijven. Fascisten eisen aan de ene kant integratie en weigeren aan de andere kant te aanvaarden dat integratie kán. Zo blijf je als persoon met een migratieachtergrond natuurlijk in alle omstandigheden een migrant, ook al heb je de Belgische nationaliteit. Je verliest altijd.

Ja, The best immigrant is bij momenten karikaturaal, maar ik kan me best voorstellen dat een producer zonder een greintje moraliteit (in de serie uitstekend vertolkt door Charlotte Timmers) er alles voor over heeft om hoge kijkcijfers te genereren, zelfs met een show die uitgaat van een onmenselijk gegeven. Dit is nóg geen realiteit, maar het lijkt verdacht veel op een werkelijkheid die steeds meer dichterbij komt, zoals de disclaimer aangeeft.

Leiders als Trump, Orban, Meloni en andere extreemrechtse patjepeeërs is het niet te doen om goed doen voor het hele volk, ze vertrekken van een strakke ideologische lijn en een onwrikbaar wij-zij-beeld van de samenleving. En gezien hun verkiezingssuccessen – plus die van Le Pen, Wilders, Van Grieken, etcetera – is een groeiend deel van de bevolking het daarmee eens. Empathie is een zwakte, zei de rijkste man ter wereld nog niet zo lang geleden. Empathie is wat we meer nodig hebben, zeg ik, maar goed, ik ben a) niet de rijkste man ter wereld, word b) niet gevraagd om een president te adviseren en kan mij c) niet alles permitteren in een wereld met ontwrichtende (sociale) media.

Mededogen is een deugd, geen teken van falen. Wederzijds begrip is een noodzaak, geen overbodig kenmerk. Met elkaar praten en naar elkaar luisteren is wat ons overeind kan houden, geen tijdverlies. Empathie, empathie, empathie. We hebben er meer van nodig, in tegenstelling tot wat Muskolini beweert.

Mocht u dat nog niet gedaan hebben: kijk zelf naar The best immigrant en oordeel. Ondanks de tekortkomingen is dit een must see. Als waarschuwing is het een must listen en als maatschappelijk toekomstbeeld een must avoid. Wij kunnen beter als samenleving. Doen we dat niet, dan zou dit verhaal binnen afzienbare tijd weleens op waargebeurde feiten kunnen gebaseerd zijn en hoeft die disclaimer niet meer.

Ik las deze week het schrijnende verhaal van de treinbestuurder die zichzelf van het leven had beroofd, nadat hij twee dodelijke aanrijdingen had meegemaakt. Hij raakte in een depressie en zag nog maar één uitweg. Zijn vader en broer vertelden wat er hem en dus ook hén was overkomen. Te weinig begrip bij zijn werkgever – één dag vrijaf, NMBS, écht? –, te weinig opvang, te weinig van alles.

Of de man nog zou leven, mocht zijn werkgever hem voor onbepaalde tijd met sociaal verlof hebben gestuurd en psychologische bijstand voor hem hebben voorzien, valt niet aan te tonen, maar het zou alleszins – op zijn minst – geen kwaad gekund hebben. Begrip van de organisatie die je loon betaalt, diepe gesprekken met iemand die daarvoor opgeleid is, de tijd kunnen nemen om alles in zijn context te plaatsen: alles was beter dan wat er nu is gebeurd. Met name: niets. En dus blijven nabestaanden achter met onbegrip, wrok, vele vragen, bovenop hun onpeilbare verdriet.

Het is niet de eerste keer dat iemand die volkomen onvrijwillig de dood van een ander veroorzaakt, zelf in een diep, zwart gat belandt, waaruit het moeilijk nog ontsnappen is. Dat is begrijpelijk, dat is menselijk, dat verdient de aandacht van directe betrokkenen en de samenleving als geheel. U hebt zelf waarschijnlijk ook al eens in een trein gezeten waarop werd aangekondigd dat er vanwege een ‘persoonsongeval’ op een andere plek vertraging op de rit zou zitten. Meestal wordt dat gevolgd door gezucht – ik kom te laat! –, misschien moet dat ‘persoonsongeval’ daarom nog iets duidelijker geformuleerd worden. Een mens is uit het leven en tegen een trein gestapt. Dat verdient uw aandacht en niet uw gezucht.

Ik zit al een tijdje met deze mening, om precies te zijn: sinds het begrip ‘persoonsongeval’ begint rond te zingen in het treinverkeer, en dat is toch al een poos. Ik weet niet of ik meer empathisch ben dan de gemiddelde medemens, maar bij mij roept dat onmiddellijk twee interne reacties op: medelijden met het slachtoffer van het ‘persoonsongeval’ én met de treinbestuurder en de eventuele passagiers die het hebben zien gebeuren. Waarom ik er dan over wou schrijven? Ik vind dat de persoon die ervoor kiest om dit leven te verlaten tegelijk ook een bijzonder egocentrische daad stelt.

Bij zelfdoding worden altijd meerdere mensen getroffen: in de eerste plaats vanzelfsprekend de persoon die voor die daad kiest, in de tweede plaats zijn dierbaren: partner, kinderen, familie, collega’s. Niemand is honderd procent alleen, er is altijd een nabestaande. Die verdient onze aandacht. Maar voor zelfdoding waarbij je er bewust voor kiest om er anderen bij te betrekken, heb ik minder begrip. Ik schrijf dit met de nodige terughoudendheid, maar ook een zelfmoordenaar heeft nog een maatschappelijke verantwoordelijkheid, hoe diep je ook mag zitten en hoe uitzichtloos je je situatie ook acht. Als je voor een trein springt, weet je dat de dood zeker en direct volgt. Het is, zou je cynisch kunnen stellen, een efficiënte methode. Maar je weet ook – of je zou toch moeten beseffen – dat er minstens één persoon is die het ziet gebeuren. En die zich vanuit zijn specifieke functie schuldig voelt.

De Franse socioloog Émile Durkheim (1858-1917) onderzocht meer dan een eeuw geleden de achterliggende oorzaken van zelfmoord. Hij kwam tot verschillende types: altruïstische zelfmoordenaars doen dat om iemand anders te redden. Bijvoorbeeld de vader die voor het geweer springt dat op zijn gezin gericht is. Anomische zelfmoorden hebben te maken met de maatschappelijke situatie. Als je geen uitweg meer ziet in hoe de samenleving is of evolueert, kort samengevat. Dat heeft vaak te maken met politieke of economische crisissituaties, onderdrukking, de uitzichtloosheid om voort te leven in deze maatschappij. Het zou me niet verbazen, mochten er onder recente migranten in de Verenigde Staten tegenwoordig meer zelfmoorden dan voorheen voor komen. Egoïstische zelfmoorden vertrekken, zoals de term het al aangeeft, vanuit jezelf, niet om iemand te beschermen of omdat de maatschappelijke toestand bijzonder slecht is. Durkheim heeft het ook over fatalistische zelfmoorden, die te maken hebben met sterk veranderde normen en waarden binnen het individu, dat op botst tegen een sterke maatschappelijke regulering.

Wie voor een trein springt, valt ongetwijfeld onder de categorie ‘egoïstische zelfmoorden’. Ik zou dit – opnieuw met enige terughoudendheid – zelfs dubbel egoïsme willen noemen. Je doet het omdat je geen uitweg voor jezelf meer ziet en je betrekt er mensen bij die je van haar noch pluim kent, en die verder moeten met wat zij gezien hebben en dat is zó ingrijpend dat het niet gewist kan worden. Je kunt het niet meer ont-zien.

Deze samenleving is mij té hard, té neoliberaal, té zeer gericht op presteren, té weinig bezig met het sociale en het persoonlijke. Ik begrijp dat mensen dat niet zien zitten. Ik hoop voor iedereen dat ze goed omringd zijn en de juiste hulp krijgen, maar ik ben de laatste om mensen die dan nog geen uitweg binnen dit leven zien, met de vinger te wijzen. Zo pretentieus ben ik niet. Ik vind een zelfmoordenaar geen zwakkeling. Ik vind wel dat je zelfs tot je laatste ademstoot een maatschappelijke verantwoordelijkheid hebt. Betrek er dus geen anderen bij, want je creëert nieuwe slachtoffers. Zoals die treinbestuurder uit het verhaal van deze week.

Denk je aan zelfmoord en heb je nood aan een gesprek, dan kan je terecht bij de Zelfmoordlijn op het nummer 1813 of via www.zelfmoord1813.be.

We zijn een week sinds de brutale inval van de Verenigde Staten in Venezuela, waarbij de president, Maduro, ontvoerd werd en die andere president, Trump, aankondigde dat de States (hij, dus) het Zuid-Amerikaanse land voortaan zullen runnen, met de hulp van de Venezolaanse vicepresident en Amerikaanse oliemaatschappijen. It’s about the oil, stupid! Slimme mensen wisten dat al, de oppernarcist heeft het ondubbelzinnig bevestigd. Wat kan het het Witte Huis schelen dat Maduro zijn land dictatoriaal leidde – wat ook zo was – of dat hij corrupt was – wat ook zo was –, het gaat hier helemaal niet om het herstellen van de democratie – wat Trump en de zijnen niet interesseert.

Zoals dat in het iets verdere verleden steeds het geval is geweest, draait het voor de Amerikaanse regering om geopolitieke macht, zakelijke belangen en het omverwerpen van linkse regimes, de dominotheorie wordt daar nog altijd geloofd, de theorie dat een land met een – in Amerikaanse ogen – communistische leider buurlanden zal aansteken om ook voor communisme te gaan. Dat er daarbij niet in het minst wordt rekening gehouden met de plaatselijke democratie bewijst het verleden. Eén voorbeeld: op 11 september 1973 werd de democratisch verkozen Chileense president Allende met CIA-hulp afgezet, waarna Augusto Pinochet bijna twee decennia als een despoot over Chili mocht regeren, mét Amerikaanse goedkeuring én steun. Democratie, ach, een nepargument.

Wat Trump deed, druiste in tegen de normale geplogenheden binnen een normale democratie, wat de Verenigde Staten sinds vorig jaar niet meer zijn. De militaire actie niet laten goedkeuren door het eigen parlement, de lokale bewindvoerder ontvoeren, stellen dat de Amerikaanse belangen ter plekke nu voorgaan op de Venezolaanse belangen: soms weet zelfs Trump nog te verrassen door enkele stappen over te slaan in een sowieso al wispelturige manier van aan politiek doen. We weten nu – of zouden moeten weten: deze man deinst voor niets terug. Deze man is gevaarlijk, onbetrouwbaar, onberekenbaar. Deze man zou daar zo snel mogelijk weg moeten. Misschien moeten Europese leiders overwegen om hem te ontvoeren.

Op Denemarken en Spanje na bleven de West-Europese reacties nagenoeg uit. Denemarken, omdat een van de volgende doelwitten Groenland kan zijn, een flinke lap grond die in Deense handen is. Spanje, omdat de linkse minderheidsregering in Madrid altijd reageert als er ergens mensenrechten worden geschonden, het deed dat ook als bij de genocide in Gaza. Naast Groenland worden nu ook openlijk Colombia en Mexico genoemd als mogelijke doelwitten van een Amerikaanse interventie.

Andere Europese leiders, de Europese Unie op kop, hielden het bij lafhartig zwijgen en een weinig dapper statement over de soevereiniteit van Groenland/Denemarken. Of een voorzichtige en zeer omfloerste reactie. Krekelgetsjirp. Heeft u onze premier, onlangs nog zo geloofd vanwege zijn standvastige houding op Europees niveau, gehoord? Nochtans gaat het om een internationale oorlogsdaad. Mocht Poetin de Baltische staten zijn binnengevallen, zou het gepruttel oorverdovend geweest zijn, en terecht. Maar van Trump hebben ze blijkbaar angst, onze leidertjes. Op een of andere manier zien we die nog steeds als bondgenoot. Of er is gewoon schrik voor zijn wispelturigheid. Dat hij zijn handen aftrekt van Oekraïne bijvoorbeeld?

Ik schreef het hier eerder al: een pseudopoliticus als Trump is het niet te doen om grote principes. Hij ziet de wereld als een aantal invloedssferen. Idealiter deelt hij die op in drie compartimenten. De Amerikanen krijgen Noord- en Zuid-Amerika en het Midden-Oosten. Rusland krijgt Oost-Europa en een stukje Azië. China mag over de rest van Azië en over Afrika heersen. En West- en Midden-Europa worden ongemoeid gelaten. Doe maar, jongens, zo lang je maar niet in de weg van de grote heren Trump, Poetin en Xi loopt. Wat Trump nu doet, is legitimeren dat Poetin Oekraïne inlijft en Xi Taiwan. Als Europa niet tegen Trump reageert, heeft het geen enkel moreel gezag om nog te reageren tegen de machtsontplooiingen door Poetin. Trump zei van de week in een interview met de door hem zo gehate New York Times dat hij alleen maar rekening moet houden met zijn eigen moraliteit. Bedenking: wat is de moraliteit van een immorele narcist waard op geopolitiek vlak?

Dat de Europese Unie niets te betekenen heeft, kan het louter zichzelf verwijten. Te aanhorig geweest tegenover het Witte Huis, te laf om verzet aan te tekenen, te verdeeld om de Russische imperialistische ambities te bekampen, te zeer uitgehold door extreemrechtse partijen die via een democratisch mandaat de Unie van binnenuit monddood proberen te maken – wat hen nog aan het lukken is ook! –, te ambitieus geweest met de uitbreiding naar Oost-Europese landen in de jaren 90, landen die absoluut moesten worden losgeweekt van de vroegere Sovjet-invloed, dacht men toen, maar die de Unie alleen zagen en zien als te melken geldkoe, niet als democratisch project.

Het project-Europa is op sterven na dood. Alleen een hertekening kan nog kansen bieden. Het uitsluiten van illiberale en steeds dwarsliggende landen zoals Hongarije, opnieuw vertrekken van de verzameling van twaalf landen die het eind jaren 80 was, dan nog wel met Groot-Brittannië aan boord, dus doe dan toch maar elf.

Uiteraard gaat dat niet gebeuren. Neen, we zullen kwispelend achter Trump blijven aanlopen, we zullen ‘Daddy’ vooral niet tegen het hoofd stoten en ‘Daddy’ zal uiteindelijk toch doen wat zijn ingeving van de dag is. Benieuwd wat dat gaat geven. ‘Soon’ tweette Katie Miller, de echtgenote van presidentieel adviseur Stephen Miller, bij een foto van Groenland. Schaamteloos. Alsof het een lapje grond is dat toekomt aan de hoogste bieder of de sterkste natie. Politiek is in de ogen van Trump en zijn bondgenoten een zakelijk gegeven. Dat is nog altijd meer dan wat politiek voor de Europese leiders is, want hier stelt het niets meer voor.

In de uitstekende tv-reeks Pluribus, te zien op Apple TV, wordt de mensheid overvallen door een buitenaards virus dat op dertien na alle bewoners van deze aardkloot besmet. Geen corona-achtig virus, dat tot veel ziektes en menselijk leed leidde, maar een goedaardig virus, zou je kunnen zeggen, want het tovert de mensen om in goedgezinde lieden, behalve dus die dertien. Iedereen weet alles over iedereen. Alle zeven miljard mensen zijn dus eigenlijk één mens geworden, maar dan in zeven miljard gedaanten. Wie immuun is gebleven voor het virus, loopt erbij als nurkse zeurpieten, met schrijfster Carol Sturka – uitmuntend vertolkt door Rhea Seehorn – op kop. In het eerste seizoen, dat negen afleveringen duurt, slagen de dertien er niet in een verbond te sluiten, tot – spoiler alert! – in de voorlopig laatste aflevering Sturka en een stuurse Colombiaan een atoombom bestellen om de zaak drastisch op te lossen. Come and see next season! (De reeks werd overigens bedacht door Vince Gilligan, die ons eerder besmette met de prachtseries Breaking bad en Better call Saul. De man is een kwaliteitslabel op zich.)

De vraag die gesteld wordt na het bekijken van de serie: is dit nu een utopie of een dystopie? Is dit de ideale wereld (iedereen blij en goedgezind) of is dit de hel (geen eigen wil meer)? Een boeiend uitgangspunt en op het eerste gezicht moeilijk te beantwoorden. Despoten die opeens lachend door het leven zouden stappen en niemand meer terroriseren, dat klinkt als de hemel op aarde, te mooi om waar te zijn. Dat we daarvoor onze eigenheid moeten opgeven klinkt dan weer als pure horror. Alle Menschen werden Brüder, maar dan veel te letterlijk opgevat. Alle Menschen werden ein Mensch.

U weet intussen dat mijn adagium geleend werd bij Groucho Marx: ‘I don’t want to belong to any club that accepts people like me as a member.’ Ik wil geen lid worden van een club die mij als lid accepteert. Anders vertaald: ik wil geen lid van een club worden. Ik wil een eenzaat blijven, een geconnecteerde eenzaat weliswaar. Ik heb nergens een lidkaart van: geen partij, geen vakbond, geen vereniging. Leven in een samenleving zoals die in Pluribus wordt voorgesteld zou dus de hel zijn voor mij. Ik wil niet alles van iedereen weten en ik wil zeker niet zoals iedereen zíjn. Laat mij maar eigenzinnig mijn gang gaan, met vallen en opstaan. Ik geloof niet in een ideale wereld. Ik geloof wel in idealen en in principes, die als niet-gelovige heilig zijn voor mij, en die principes lijken soms verdacht veel op de helft van de Tien Geboden. Niet alles wat uit religie voortspruit, is slecht en verwaarloosbaar. Ik heb mensen lief, ik heb vrienden, familie, ik zit niet als een of andere heremiet in een zolderkamer verscholen, maar laat mij alstublieft zoveel mogelijk mezelf zijn. Een eenmansfabriekje.

Ik heb een hekel aan goede voornemens, die dingen die één keer per jaar voorbij komen waaien en niet meer terugkeren tot de eerste dag van het volgende jaar. Toch is ‘zoveel mogelijk mezelf zijn’ meer dan ooit een voornemen. Na mijn annus horribilis, waarin ik de twee belangrijkste vrouwen uit mijn leven verloor, mijn echtgenote en mijn moeder, wil ik meer dan ooit Léven, met hoofdletter L. Ik wil lezen, reizen, tentoonstellingen bezoeken, nog meer reizen, naar concerten gaan, muziek beluisteren, opnieuw wat reizen, tv-reeksen als Pluribus ontdekken, met interessante mensen optrekken, heb ik reizen al vermeld? Maar ik wil niet in een keurslijf gedrongen worden, minder dan ooit tevoren zelfs. Ik heb het gevoel dat ik in 2025 alleen maar heb gegeven, nu wil ik ook némen. Gulzig zijn. Eerst aan mezelf denken. De hedonist uithangen. Epicurist zijn.

In deze oorlogszuchtige tijden, met enerzijds impulsieve en anderzijds imperialistische leiders, beide soorten uit op massale destructie en zelfverheerlijking, wil ik een tegenstem zijn, op mijn niveau, ergens diep verscholen in de krochten van het internet, een piepstemmetje op sociale media, maar wel aanwezig, al was het maar om mijn eigen geweten te sussen.

Als u het altijd oneens met me bent, zal ik u blijven ergeren, dat beloof ik hierbij plechtig. Als u geregeld denkt ‘Wat schrijft hij nou weer!’, zal ik u blijven kietelen. Als u het vaker eens dan oneens met me bent, zult u dikwijls instemmend knikken (hoop ik). Zwijgen is geen optie meer, zeker niet voor een linkse jongen die al te vaak en al te veel hoop heeft moeten opgeven in het leven. Ik wil tegen de windmolens van het egoïstisch denken en handelen blijven vechten, donquichotterig mijn idealen verdedigend zonder daarom een ideologische idioot te zijn. Ik wil een wereld die meer solidariteit vertoont, meer mededogen heeft, meer focust op wie het moeilijk heeft dan op wie in overvloed leeft.

Dus ja, toch een voornemen voor dit jaar. U hoort nog van mij. Een waarschuwing.

Vorig jaar was de toestand in míjn wereld zorgwekkend, met een doodzieke echtgenote en een moeder die lichte tekenen van fysieke en mentale achteruitgang begon te vertonen.

Vandaag moet ik verder leven zonder echtgenote en moeder, en is de toestand van dé wereld zorgwekkend. Of heb ik nu, door dat persoonlijke verlies, meer tijd om de actualiteit te volgen en was ook 2024 al een angstaanjagend jaar?

Gisteren was het precies honderd jaar geleden dat Benito Mussolini de absolute dictatuur installeerde in Italië. Vandaag wordt de democratie uitgehold door democratisch gekozen leiders. De dictatuur is niet veraf bij Orbán, Poetin en Xi Jinping, dat wisten we al. Maar ook in de Verenigde Staten is dat het geval, nochtans een van de bakermatten van de democratie zoals wij die kennen, honoreren en koesteren. Trump I had nog checks and balances en staatslieden die op het juiste moment staatsbelangen dienden en die boven de private wensen van een oranje narcist met een bespottelijk lange stropdas plaatsten. Trump II heeft die, in zijn ogen, vervelende hindernissen niet meer. Hier en daar is er nog een échte rechter die onafhankelijk optreedt en de Grote Leider openlijk tegenspreekt, maar zij vormen stilaan uitzonderingen. De laatste stuiptrekkingen van een rechtsstaat.

‘De wereld is om zeep, er gebeuren rare dingen rondom mij,’ zong mijn dorpsgenoot Urbanus (van Anus) vijftig jaar geleden al. ‘Helemaal om zeep en het laatste oordeel kan niet ver meer zijn’. Nu ben ik allesbehalve een religieuze mens en kan dat Laatste Oordeel mij gestolen worden, maar wat er nu allemaal gebeurt in Oekraïne, Gaza, Soedan of voor de kust van Venezuela heeft wel degelijk iets destructiefs, zoals we dat lang geleden ook dachten tijdens de Koude Oorlog, toen de grootmachten op een vingerknip – of beter: een vingerduw – van een allesvernietigende kernwapenoorlog stonden. Eind jaren 80 ontstond er hoop, valse hoop, voorbarige hoop, hoop uit verblinding, na de val van de Muur, de implosie van het Oostblok en het uiteenspatten van de Sovjet-Unie. U leest daar over dik twee maanden meer over in mijn nieuwe boek, De jaren 80. Wat waren we euforisch toen. Wat waren we naïef. Wat worden we graag om de tuin geleid als het dient om ons beter gezind te laten worden.

***

De kerstgedachte is ver weg. Het is (eindelijk) letterlijk koud, want die klimaatopwarming houdt geen rekening met traditionele seizoenen. Het is al een poos figuurlijk ijskoud, want leiders zonder empathisch vermogen stimuleren een leven zonder empathie. ‘De fundamentele zwakte van de westerse beschaving is empathie,’ bulderde de rijkste man ter wereld niet zo lang geleden en als híj, de op papier succesvolste man op deze planeet, het zegt, zal er wel iets van aan zijn zeker? Ik noem hem niet voor niets Muskolini. Onverlaat met poen, véél poen.

In de herberg, die inmiddels een brasserie is geworden, is geen plaats voor een jong koppel dat op het punt staat een kind te krijgen, zo’n eenvoudige timmerman vloekt met de gewenste clientèle. In de kribbe zijn de drie koningen niet welkom, migratie is immers verdacht, Anneleen Van Bossuyt komt persoonlijk het overhandigen van de geschenken tegen houden. Als er creatief wordt omgesprongen met de invulling van de kerststal in onze grootsteden, staan we op onze achterste poten, want: traditie, en die is heilig! Als er nood is aan de toepassing van de werkelijke kerstprincipes, geven we echter niet thuis. Dat is dan geen traditie. ‘Nodig eens een eenzame uit’, klonk het vroeger. ‘Laat hem maar op straat slapen’, klinkt het nu.

Een wereld zonder (internationale) solidariteit is een egoïstische wereld. Een wereld zonder empathie is een neoliberale ieder-voor-zich-wereld. Een wereld zonder mededogen is een zakelijke, kille wereld. Een wereld zonder verzet is een lamgeslagen wereld.

Als vele tienduizenden mensen op straat komen om te protesteren tegen de genocide in Gaza, wordt dat (terecht) een succes genoemd. Maar wat dan met die miljoenen anderen die daar niet mee op straat lopen, nooit iets laten horen dat op medemenselijkheid en protest lijkt, liever naar de zoveelste BV-afvallingsrace op televisie kijken? Originaliteit is aan die mensen niet besteed. Dat Average Rob overal in de media opduikt is een teken aan de wand: een teken dat wie of wat er echt toe doet, niet meer meetelt. Influencers hebben voor velen de plaats ingenomen van intellectuelen, doeners krijgen meer aandacht dan denkers, lachen met wie het moeilijk heeft, is populairder dan onze leiders bespotten, de hofnarren van tegenwoordig zijn slapjanussen die aan het handje lopen van wie ze zouden moeten belachelijk maken, ze spuwen mee naar beneden, laf als ze zijn.

***

‘Never wrestle with pigs. You’ll both get dirty, but the pig will love it’. Een uitspraak van de Britse auteur George Bernard Shaw. Gaat dat nog wel op? Moeten we misschien toch het gevecht met dat smerig varken aangaan, in de huidige context te vertalen als Trump, Poetin, Netanyahu? Als je níet met het varken vecht, doet het sowieso zijn zin. En wint het. Dan maar zelf de modder in en ons vuil maken, toch?

‘Never argue with stupid people, they will drag you down to their level and then beat you with experience’ is nog zo’n bekende uitspraak, dit keer van Shaws collega Mark Twain. Ook hier begin ik mij de vraag te stellen of je de discussie toch niet moet aangaan. Best niet op sociale media, want die lenen zich niet tot nuances, maar in het brede maatschappelijke spectrum is het nodig om flagrante onjuistheden recht te zetten. Anders wordt de onwaarheid, die nu in sommige kringen als waarheid wordt gezien, per definitie het uitgangspunt. Hoe vaker je de leugen herhaalt, hoe groter de kans dat die uiteindelijk als enige echte waarheid wordt omarmd. Hier ligt ook een immense verantwoordelijkheid voor de media, die maar wat graag de controverse aanwakkeren (clicks!) en nalaten hun job te doen: waarheidsgetrouw vertellen wat er gebeurt. Makkelijk scoren wordt door de bonzen aanbevolen, het is goedkoper dan op zoek gaan naar de werkelijke toedracht.

***

Dezer dagen vieren we de komst van de Verlosser, meer dan tweeduizend jaar geleden. Nogmaals, ik ben niet religieus, maar een verlosser – hij hoeft niet eens goddelijk te zijn – kunnen we goed gebruiken in dit tijdsgewricht. Iemand die opnieuw de christelijke waarden aanleert, die nu gretig misbruikt of geherinterpreteerd worden door steeds meer wereldleiders. Kerstmis staat voor hoop, liefde, nederigheid en eenvoud. Ik ken minstens één president die dit feest niet zou mogen vieren. Miljoenen anderen mogen zich ook eens bezinnen over de ware waarden van dit jaarlijkse feest dat steeds meer wegzinkt in een poel van hypocrisie en egoïsme.

‘Driving home for Christmas, with a thousand memories’, zo zong Chris Rea het een halve eeuwigheid geleden. Zelf heeft de Britse artiest die rit naar huis voor Kerstmis net niet meer gehaald dit jaar. Ik zal vanavond, na het kerstfeest bij familie in een steeds verder uitdunnend gezelschap waarvan ik plots zowaar de oudste ben, naar huis rijden met duizend herinneringen, vastberaden om er nog vele honderden aan toe te voegen. Hopelijk in een wereld die recht veert en terug wat menselijker wordt.