Vorig jaar was de toestand in míjn wereld zorgwekkend, met een doodzieke echtgenote en een moeder die lichte tekenen van fysieke en mentale achteruitgang begon te vertonen.

Vandaag moet ik verder leven zonder echtgenote en moeder, en is de toestand van dé wereld zorgwekkend. Of heb ik nu, door dat persoonlijke verlies, meer tijd om de actualiteit te volgen en was ook 2024 al een angstaanjagend jaar?

Gisteren was het precies honderd jaar geleden dat Benito Mussolini de absolute dictatuur installeerde in Italië. Vandaag wordt de democratie uitgehold door democratisch gekozen leiders. De dictatuur is niet veraf bij Orbán, Poetin en Xi Jinping, dat wisten we al. Maar ook in de Verenigde Staten is dat het geval, nochtans een van de bakermatten van de democratie zoals wij die kennen, honoreren en koesteren. Trump I had nog checks and balances en staatslieden die op het juiste moment staatsbelangen dienden en die boven de private wensen van een oranje narcist met een bespottelijk lange stropdas plaatsten. Trump II heeft die, in zijn ogen, vervelende hindernissen niet meer. Hier en daar is er nog een échte rechter die onafhankelijk optreedt en de Grote Leider openlijk tegenspreekt, maar zij vormen stilaan uitzonderingen. De laatste stuiptrekkingen van een rechtsstaat.

‘De wereld is om zeep, er gebeuren rare dingen rondom mij,’ zong mijn dorpsgenoot Urbanus (van Anus) vijftig jaar geleden al. ‘Helemaal om zeep en het laatste oordeel kan niet ver meer zijn’. Nu ben ik allesbehalve een religieuze mens en kan dat Laatste Oordeel mij gestolen worden, maar wat er nu allemaal gebeurt in Oekraïne, Gaza, Soedan of voor de kust van Venezuela heeft wel degelijk iets destructiefs, zoals we dat lang geleden ook dachten tijdens de Koude Oorlog, toen de grootmachten op een vingerknip – of beter: een vingerduw – van een allesvernietigende kernwapenoorlog stonden. Eind jaren 80 ontstond er hoop, valse hoop, voorbarige hoop, hoop uit verblinding, na de val van de Muur, de implosie van het Oostblok en het uiteenspatten van de Sovjet-Unie. U leest daar over dik twee maanden meer over in mijn nieuwe boek, De jaren 80. Wat waren we euforisch toen. Wat waren we naïef. Wat worden we graag om de tuin geleid als het dient om ons beter gezind te laten worden.

***

De kerstgedachte is ver weg. Het is (eindelijk) letterlijk koud, want die klimaatopwarming houdt geen rekening met traditionele seizoenen. Het is al een poos figuurlijk ijskoud, want leiders zonder empathisch vermogen stimuleren een leven zonder empathie. ‘De fundamentele zwakte van de westerse beschaving is empathie,’ bulderde de rijkste man ter wereld niet zo lang geleden en als híj, de op papier succesvolste man op deze planeet, het zegt, zal er wel iets van aan zijn zeker? Ik noem hem niet voor niets Muskolini. Onverlaat met poen, véél poen.

In de herberg, die inmiddels een brasserie is geworden, is geen plaats voor een jong koppel dat op het punt staat een kind te krijgen, zo’n eenvoudige timmerman vloekt met de gewenste clientèle. In de kribbe zijn de drie koningen niet welkom, migratie is immers verdacht, Anneleen Van Bossuyt komt persoonlijk het overhandigen van de geschenken tegen houden. Als er creatief wordt omgesprongen met de invulling van de kerststal in onze grootsteden, staan we op onze achterste poten, want: traditie, en die is heilig! Als er nood is aan de toepassing van de werkelijke kerstprincipes, geven we echter niet thuis. Dat is dan geen traditie. ‘Nodig eens een eenzame uit’, klonk het vroeger. ‘Laat hem maar op straat slapen’, klinkt het nu.

Een wereld zonder (internationale) solidariteit is een egoïstische wereld. Een wereld zonder empathie is een neoliberale ieder-voor-zich-wereld. Een wereld zonder mededogen is een zakelijke, kille wereld. Een wereld zonder verzet is een lamgeslagen wereld.

Als vele tienduizenden mensen op straat komen om te protesteren tegen de genocide in Gaza, wordt dat (terecht) een succes genoemd. Maar wat dan met die miljoenen anderen die daar niet mee op straat lopen, nooit iets laten horen dat op medemenselijkheid en protest lijkt, liever naar de zoveelste BV-afvallingsrace op televisie kijken? Originaliteit is aan die mensen niet besteed. Dat Average Rob overal in de media opduikt is een teken aan de wand: een teken dat wie of wat er echt toe doet, niet meer meetelt. Influencers hebben voor velen de plaats ingenomen van intellectuelen, doeners krijgen meer aandacht dan denkers, lachen met wie het moeilijk heeft, is populairder dan onze leiders bespotten, de hofnarren van tegenwoordig zijn slapjanussen die aan het handje lopen van wie ze zouden moeten belachelijk maken, ze spuwen mee naar beneden, laf als ze zijn.

***

‘Never wrestle with pigs. You’ll both get dirty, but the pig will love it’. Een uitspraak van de Britse auteur George Bernard Shaw. Gaat dat nog wel op? Moeten we misschien toch het gevecht met dat smerig varken aangaan, in de huidige context te vertalen als Trump, Poetin, Netanyahu? Als je níet met het varken vecht, doet het sowieso zijn zin. En wint het. Dan maar zelf de modder in en ons vuil maken, toch?

‘Never argue with stupid people, they will drag you down to their level and then beat you with experience’ is nog zo’n bekende uitspraak, dit keer van Shaws collega Mark Twain. Ook hier begin ik mij de vraag te stellen of je de discussie toch niet moet aangaan. Best niet op sociale media, want die lenen zich niet tot nuances, maar in het brede maatschappelijke spectrum is het nodig om flagrante onjuistheden recht te zetten. Anders wordt de onwaarheid, die nu in sommige kringen als waarheid wordt gezien, per definitie het uitgangspunt. Hoe vaker je de leugen herhaalt, hoe groter de kans dat die uiteindelijk als enige echte waarheid wordt omarmd. Hier ligt ook een immense verantwoordelijkheid voor de media, die maar wat graag de controverse aanwakkeren (clicks!) en nalaten hun job te doen: waarheidsgetrouw vertellen wat er gebeurt. Makkelijk scoren wordt door de bonzen aanbevolen, het is goedkoper dan op zoek gaan naar de werkelijke toedracht.

***

Dezer dagen vieren we de komst van de Verlosser, meer dan tweeduizend jaar geleden. Nogmaals, ik ben niet religieus, maar een verlosser – hij hoeft niet eens goddelijk te zijn – kunnen we goed gebruiken in dit tijdsgewricht. Iemand die opnieuw de christelijke waarden aanleert, die nu gretig misbruikt of geherinterpreteerd worden door steeds meer wereldleiders. Kerstmis staat voor hoop, liefde, nederigheid en eenvoud. Ik ken minstens één president die dit feest niet zou mogen vieren. Miljoenen anderen mogen zich ook eens bezinnen over de ware waarden van dit jaarlijkse feest dat steeds meer wegzinkt in een poel van hypocrisie en egoïsme.

‘Driving home for Christmas, with a thousand memories’, zo zong Chris Rea het een halve eeuwigheid geleden. Zelf heeft de Britse artiest die rit naar huis voor Kerstmis net niet meer gehaald dit jaar. Ik zal vanavond, na het kerstfeest bij familie in een steeds verder uitdunnend gezelschap waarvan ik plots zowaar de oudste ben, naar huis rijden met duizend herinneringen, vastberaden om er nog vele honderden aan toe te voegen. Hopelijk in een wereld die recht veert en terug wat menselijker wordt.