Maandans

We zijn een week sinds de brutale inval van de Verenigde Staten in Venezuela, waarbij de president, Maduro, ontvoerd werd en die andere president, Trump, aankondigde dat de States (hij, dus) het Zuid-Amerikaanse land voortaan zullen runnen, met de hulp van de Venezolaanse vicepresident en Amerikaanse oliemaatschappijen. It’s about the oil, stupid! Slimme mensen wisten dat al, de oppernarcist heeft het ondubbelzinnig bevestigd. Wat kan het het Witte Huis schelen dat Maduro zijn land dictatoriaal leidde – wat ook zo was – of dat hij corrupt was – wat ook zo was –, het gaat hier helemaal niet om het herstellen van de democratie – wat Trump en de zijnen niet interesseert.

Zoals dat in het iets verdere verleden steeds het geval is geweest, draait het voor de Amerikaanse regering om geopolitieke macht, zakelijke belangen en het omverwerpen van linkse regimes, de dominotheorie wordt daar nog altijd geloofd, de theorie dat een land met een – in Amerikaanse ogen – communistische leider buurlanden zal aansteken om ook voor communisme te gaan. Dat er daarbij niet in het minst wordt rekening gehouden met de plaatselijke democratie bewijst het verleden. Eén voorbeeld: op 11 september 1973 werd de democratisch verkozen Chileense president Allende met CIA-hulp afgezet, waarna Augusto Pinochet bijna twee decennia als een despoot over Chili mocht regeren, mét Amerikaanse goedkeuring én steun. Democratie, ach, een nepargument.

Wat Trump deed, druiste in tegen de normale geplogenheden binnen een normale democratie, wat de Verenigde Staten sinds vorig jaar niet meer zijn. De militaire actie niet laten goedkeuren door het eigen parlement, de lokale bewindvoerder ontvoeren, stellen dat de Amerikaanse belangen ter plekke nu voorgaan op de Venezolaanse belangen: soms weet zelfs Trump nog te verrassen door enkele stappen over te slaan in een sowieso al wispelturige manier van aan politiek doen. We weten nu – of zouden moeten weten: deze man deinst voor niets terug. Deze man is gevaarlijk, onbetrouwbaar, onberekenbaar. Deze man zou daar zo snel mogelijk weg moeten. Misschien moeten Europese leiders overwegen om hem te ontvoeren.

Op Denemarken en Spanje na bleven de West-Europese reacties nagenoeg uit. Denemarken, omdat een van de volgende doelwitten Groenland kan zijn, een flinke lap grond die in Deense handen is. Spanje, omdat de linkse minderheidsregering in Madrid altijd reageert als er ergens mensenrechten worden geschonden, het deed dat ook als bij de genocide in Gaza. Naast Groenland worden nu ook openlijk Colombia en Mexico genoemd als mogelijke doelwitten van een Amerikaanse interventie.

Andere Europese leiders, de Europese Unie op kop, hielden het bij lafhartig zwijgen en een weinig dapper statement over de soevereiniteit van Groenland/Denemarken. Of een voorzichtige en zeer omfloerste reactie. Krekelgetsjirp. Heeft u onze premier, onlangs nog zo geloofd vanwege zijn standvastige houding op Europees niveau, gehoord? Nochtans gaat het om een internationale oorlogsdaad. Mocht Poetin de Baltische staten zijn binnengevallen, zou het gepruttel oorverdovend geweest zijn, en terecht. Maar van Trump hebben ze blijkbaar angst, onze leidertjes. Op een of andere manier zien we die nog steeds als bondgenoot. Of er is gewoon schrik voor zijn wispelturigheid. Dat hij zijn handen aftrekt van Oekraïne bijvoorbeeld?

Ik schreef het hier eerder al: een pseudopoliticus als Trump is het niet te doen om grote principes. Hij ziet de wereld als een aantal invloedssferen. Idealiter deelt hij die op in drie compartimenten. De Amerikanen krijgen Noord- en Zuid-Amerika en het Midden-Oosten. Rusland krijgt Oost-Europa en een stukje Azië. China mag over de rest van Azië en over Afrika heersen. En West- en Midden-Europa worden ongemoeid gelaten. Doe maar, jongens, zo lang je maar niet in de weg van de grote heren Trump, Poetin en Xi loopt. Wat Trump nu doet, is legitimeren dat Poetin Oekraïne inlijft en Xi Taiwan. Als Europa niet tegen Trump reageert, heeft het geen enkel moreel gezag om nog te reageren tegen de machtsontplooiingen door Poetin. Trump zei van de week in een interview met de door hem zo gehate New York Times dat hij alleen maar rekening moet houden met zijn eigen moraliteit. Bedenking: wat is de moraliteit van een immorele narcist waard op geopolitiek vlak?

Dat de Europese Unie niets te betekenen heeft, kan het louter zichzelf verwijten. Te aanhorig geweest tegenover het Witte Huis, te laf om verzet aan te tekenen, te verdeeld om de Russische imperialistische ambities te bekampen, te zeer uitgehold door extreemrechtse partijen die via een democratisch mandaat de Unie van binnenuit monddood proberen te maken – wat hen nog aan het lukken is ook! –, te ambitieus geweest met de uitbreiding naar Oost-Europese landen in de jaren 90, landen die absoluut moesten worden losgeweekt van de vroegere Sovjet-invloed, dacht men toen, maar die de Unie alleen zagen en zien als te melken geldkoe, niet als democratisch project.

Het project-Europa is op sterven na dood. Alleen een hertekening kan nog kansen bieden. Het uitsluiten van illiberale en steeds dwarsliggende landen zoals Hongarije, opnieuw vertrekken van de verzameling van twaalf landen die het eind jaren 80 was, dan nog wel met Groot-Brittannië aan boord, dus doe dan toch maar elf.

Uiteraard gaat dat niet gebeuren. Neen, we zullen kwispelend achter Trump blijven aanlopen, we zullen ‘Daddy’ vooral niet tegen het hoofd stoten en ‘Daddy’ zal uiteindelijk toch doen wat zijn ingeving van de dag is. Benieuwd wat dat gaat geven. ‘Soon’ tweette Katie Miller, de echtgenote van presidentieel adviseur Stephen Miller, bij een foto van Groenland. Schaamteloos. Alsof het een lapje grond is dat toekomt aan de hoogste bieder of de sterkste natie. Politiek is in de ogen van Trump en zijn bondgenoten een zakelijk gegeven. Dat is nog altijd meer dan wat politiek voor de Europese leiders is, want hier stelt het niets meer voor.

In de uitstekende tv-reeks Pluribus, te zien op Apple TV, wordt de mensheid overvallen door een buitenaards virus dat op dertien na alle bewoners van deze aardkloot besmet. Geen corona-achtig virus, dat tot veel ziektes en menselijk leed leidde, maar een goedaardig virus, zou je kunnen zeggen, want het tovert de mensen om in goedgezinde lieden, behalve dus die dertien. Iedereen weet alles over iedereen. Alle zeven miljard mensen zijn dus eigenlijk één mens geworden, maar dan in zeven miljard gedaanten. Wie immuun is gebleven voor het virus, loopt erbij als nurkse zeurpieten, met schrijfster Carol Sturka – uitmuntend vertolkt door Rhea Seehorn – op kop. In het eerste seizoen, dat negen afleveringen duurt, slagen de dertien er niet in een verbond te sluiten, tot – spoiler alert! – in de voorlopig laatste aflevering Sturka en een stuurse Colombiaan een atoombom bestellen om de zaak drastisch op te lossen. Come and see next season! (De reeks werd overigens bedacht door Vince Gilligan, die ons eerder besmette met de prachtseries Breaking bad en Better call Saul. De man is een kwaliteitslabel op zich.)

De vraag die gesteld wordt na het bekijken van de serie: is dit nu een utopie of een dystopie? Is dit de ideale wereld (iedereen blij en goedgezind) of is dit de hel (geen eigen wil meer)? Een boeiend uitgangspunt en op het eerste gezicht moeilijk te beantwoorden. Despoten die opeens lachend door het leven zouden stappen en niemand meer terroriseren, dat klinkt als de hemel op aarde, te mooi om waar te zijn. Dat we daarvoor onze eigenheid moeten opgeven klinkt dan weer als pure horror. Alle Menschen werden Brüder, maar dan veel te letterlijk opgevat. Alle Menschen werden ein Mensch.

U weet intussen dat mijn adagium geleend werd bij Groucho Marx: ‘I don’t want to belong to any club that accepts people like me as a member.’ Ik wil geen lid worden van een club die mij als lid accepteert. Anders vertaald: ik wil geen lid van een club worden. Ik wil een eenzaat blijven, een geconnecteerde eenzaat weliswaar. Ik heb nergens een lidkaart van: geen partij, geen vakbond, geen vereniging. Leven in een samenleving zoals die in Pluribus wordt voorgesteld zou dus de hel zijn voor mij. Ik wil niet alles van iedereen weten en ik wil zeker niet zoals iedereen zíjn. Laat mij maar eigenzinnig mijn gang gaan, met vallen en opstaan. Ik geloof niet in een ideale wereld. Ik geloof wel in idealen en in principes, die als niet-gelovige heilig zijn voor mij, en die principes lijken soms verdacht veel op de helft van de Tien Geboden. Niet alles wat uit religie voortspruit, is slecht en verwaarloosbaar. Ik heb mensen lief, ik heb vrienden, familie, ik zit niet als een of andere heremiet in een zolderkamer verscholen, maar laat mij alstublieft zoveel mogelijk mezelf zijn. Een eenmansfabriekje.

Ik heb een hekel aan goede voornemens, die dingen die één keer per jaar voorbij komen waaien en niet meer terugkeren tot de eerste dag van het volgende jaar. Toch is ‘zoveel mogelijk mezelf zijn’ meer dan ooit een voornemen. Na mijn annus horribilis, waarin ik de twee belangrijkste vrouwen uit mijn leven verloor, mijn echtgenote en mijn moeder, wil ik meer dan ooit Léven, met hoofdletter L. Ik wil lezen, reizen, tentoonstellingen bezoeken, nog meer reizen, naar concerten gaan, muziek beluisteren, opnieuw wat reizen, tv-reeksen als Pluribus ontdekken, met interessante mensen optrekken, heb ik reizen al vermeld? Maar ik wil niet in een keurslijf gedrongen worden, minder dan ooit tevoren zelfs. Ik heb het gevoel dat ik in 2025 alleen maar heb gegeven, nu wil ik ook némen. Gulzig zijn. Eerst aan mezelf denken. De hedonist uithangen. Epicurist zijn.

In deze oorlogszuchtige tijden, met enerzijds impulsieve en anderzijds imperialistische leiders, beide soorten uit op massale destructie en zelfverheerlijking, wil ik een tegenstem zijn, op mijn niveau, ergens diep verscholen in de krochten van het internet, een piepstemmetje op sociale media, maar wel aanwezig, al was het maar om mijn eigen geweten te sussen.

Als u het altijd oneens met me bent, zal ik u blijven ergeren, dat beloof ik hierbij plechtig. Als u geregeld denkt ‘Wat schrijft hij nou weer!’, zal ik u blijven kietelen. Als u het vaker eens dan oneens met me bent, zult u dikwijls instemmend knikken (hoop ik). Zwijgen is geen optie meer, zeker niet voor een linkse jongen die al te vaak en al te veel hoop heeft moeten opgeven in het leven. Ik wil tegen de windmolens van het egoïstisch denken en handelen blijven vechten, donquichotterig mijn idealen verdedigend zonder daarom een ideologische idioot te zijn. Ik wil een wereld die meer solidariteit vertoont, meer mededogen heeft, meer focust op wie het moeilijk heeft dan op wie in overvloed leeft.

Dus ja, toch een voornemen voor dit jaar. U hoort nog van mij. Een waarschuwing.

Vorig jaar was de toestand in míjn wereld zorgwekkend, met een doodzieke echtgenote en een moeder die lichte tekenen van fysieke en mentale achteruitgang begon te vertonen.

Vandaag moet ik verder leven zonder echtgenote en moeder, en is de toestand van dé wereld zorgwekkend. Of heb ik nu, door dat persoonlijke verlies, meer tijd om de actualiteit te volgen en was ook 2024 al een angstaanjagend jaar?

Gisteren was het precies honderd jaar geleden dat Benito Mussolini de absolute dictatuur installeerde in Italië. Vandaag wordt de democratie uitgehold door democratisch gekozen leiders. De dictatuur is niet veraf bij Orbán, Poetin en Xi Jinping, dat wisten we al. Maar ook in de Verenigde Staten is dat het geval, nochtans een van de bakermatten van de democratie zoals wij die kennen, honoreren en koesteren. Trump I had nog checks and balances en staatslieden die op het juiste moment staatsbelangen dienden en die boven de private wensen van een oranje narcist met een bespottelijk lange stropdas plaatsten. Trump II heeft die, in zijn ogen, vervelende hindernissen niet meer. Hier en daar is er nog een échte rechter die onafhankelijk optreedt en de Grote Leider openlijk tegenspreekt, maar zij vormen stilaan uitzonderingen. De laatste stuiptrekkingen van een rechtsstaat.

‘De wereld is om zeep, er gebeuren rare dingen rondom mij,’ zong mijn dorpsgenoot Urbanus (van Anus) vijftig jaar geleden al. ‘Helemaal om zeep en het laatste oordeel kan niet ver meer zijn’. Nu ben ik allesbehalve een religieuze mens en kan dat Laatste Oordeel mij gestolen worden, maar wat er nu allemaal gebeurt in Oekraïne, Gaza, Soedan of voor de kust van Venezuela heeft wel degelijk iets destructiefs, zoals we dat lang geleden ook dachten tijdens de Koude Oorlog, toen de grootmachten op een vingerknip – of beter: een vingerduw – van een allesvernietigende kernwapenoorlog stonden. Eind jaren 80 ontstond er hoop, valse hoop, voorbarige hoop, hoop uit verblinding, na de val van de Muur, de implosie van het Oostblok en het uiteenspatten van de Sovjet-Unie. U leest daar over dik twee maanden meer over in mijn nieuwe boek, De jaren 80. Wat waren we euforisch toen. Wat waren we naïef. Wat worden we graag om de tuin geleid als het dient om ons beter gezind te laten worden.

***

De kerstgedachte is ver weg. Het is (eindelijk) letterlijk koud, want die klimaatopwarming houdt geen rekening met traditionele seizoenen. Het is al een poos figuurlijk ijskoud, want leiders zonder empathisch vermogen stimuleren een leven zonder empathie. ‘De fundamentele zwakte van de westerse beschaving is empathie,’ bulderde de rijkste man ter wereld niet zo lang geleden en als híj, de op papier succesvolste man op deze planeet, het zegt, zal er wel iets van aan zijn zeker? Ik noem hem niet voor niets Muskolini. Onverlaat met poen, véél poen.

In de herberg, die inmiddels een brasserie is geworden, is geen plaats voor een jong koppel dat op het punt staat een kind te krijgen, zo’n eenvoudige timmerman vloekt met de gewenste clientèle. In de kribbe zijn de drie koningen niet welkom, migratie is immers verdacht, Anneleen Van Bossuyt komt persoonlijk het overhandigen van de geschenken tegen houden. Als er creatief wordt omgesprongen met de invulling van de kerststal in onze grootsteden, staan we op onze achterste poten, want: traditie, en die is heilig! Als er nood is aan de toepassing van de werkelijke kerstprincipes, geven we echter niet thuis. Dat is dan geen traditie. ‘Nodig eens een eenzame uit’, klonk het vroeger. ‘Laat hem maar op straat slapen’, klinkt het nu.

Een wereld zonder (internationale) solidariteit is een egoïstische wereld. Een wereld zonder empathie is een neoliberale ieder-voor-zich-wereld. Een wereld zonder mededogen is een zakelijke, kille wereld. Een wereld zonder verzet is een lamgeslagen wereld.

Als vele tienduizenden mensen op straat komen om te protesteren tegen de genocide in Gaza, wordt dat (terecht) een succes genoemd. Maar wat dan met die miljoenen anderen die daar niet mee op straat lopen, nooit iets laten horen dat op medemenselijkheid en protest lijkt, liever naar de zoveelste BV-afvallingsrace op televisie kijken? Originaliteit is aan die mensen niet besteed. Dat Average Rob overal in de media opduikt is een teken aan de wand: een teken dat wie of wat er echt toe doet, niet meer meetelt. Influencers hebben voor velen de plaats ingenomen van intellectuelen, doeners krijgen meer aandacht dan denkers, lachen met wie het moeilijk heeft, is populairder dan onze leiders bespotten, de hofnarren van tegenwoordig zijn slapjanussen die aan het handje lopen van wie ze zouden moeten belachelijk maken, ze spuwen mee naar beneden, laf als ze zijn.

***

‘Never wrestle with pigs. You’ll both get dirty, but the pig will love it’. Een uitspraak van de Britse auteur George Bernard Shaw. Gaat dat nog wel op? Moeten we misschien toch het gevecht met dat smerig varken aangaan, in de huidige context te vertalen als Trump, Poetin, Netanyahu? Als je níet met het varken vecht, doet het sowieso zijn zin. En wint het. Dan maar zelf de modder in en ons vuil maken, toch?

‘Never argue with stupid people, they will drag you down to their level and then beat you with experience’ is nog zo’n bekende uitspraak, dit keer van Shaws collega Mark Twain. Ook hier begin ik mij de vraag te stellen of je de discussie toch niet moet aangaan. Best niet op sociale media, want die lenen zich niet tot nuances, maar in het brede maatschappelijke spectrum is het nodig om flagrante onjuistheden recht te zetten. Anders wordt de onwaarheid, die nu in sommige kringen als waarheid wordt gezien, per definitie het uitgangspunt. Hoe vaker je de leugen herhaalt, hoe groter de kans dat die uiteindelijk als enige echte waarheid wordt omarmd. Hier ligt ook een immense verantwoordelijkheid voor de media, die maar wat graag de controverse aanwakkeren (clicks!) en nalaten hun job te doen: waarheidsgetrouw vertellen wat er gebeurt. Makkelijk scoren wordt door de bonzen aanbevolen, het is goedkoper dan op zoek gaan naar de werkelijke toedracht.

***

Dezer dagen vieren we de komst van de Verlosser, meer dan tweeduizend jaar geleden. Nogmaals, ik ben niet religieus, maar een verlosser – hij hoeft niet eens goddelijk te zijn – kunnen we goed gebruiken in dit tijdsgewricht. Iemand die opnieuw de christelijke waarden aanleert, die nu gretig misbruikt of geherinterpreteerd worden door steeds meer wereldleiders. Kerstmis staat voor hoop, liefde, nederigheid en eenvoud. Ik ken minstens één president die dit feest niet zou mogen vieren. Miljoenen anderen mogen zich ook eens bezinnen over de ware waarden van dit jaarlijkse feest dat steeds meer wegzinkt in een poel van hypocrisie en egoïsme.

‘Driving home for Christmas, with a thousand memories’, zo zong Chris Rea het een halve eeuwigheid geleden. Zelf heeft de Britse artiest die rit naar huis voor Kerstmis net niet meer gehaald dit jaar. Ik zal vanavond, na het kerstfeest bij familie in een steeds verder uitdunnend gezelschap waarvan ik plots zowaar de oudste ben, naar huis rijden met duizend herinneringen, vastberaden om er nog vele honderden aan toe te voegen. Hopelijk in een wereld die recht veert en terug wat menselijker wordt.

Onlangs deed ik iets wat ik me had voorgenomen niet meer te doen: ik ging in discussie over een Facebook-post. Aanleiding was een opmerking van PVDA-volksvertegenwoordiger Robin Tonniau richting Vooruit-collega Oskar Seuntjens tijdens het Kamerdebat over de begroting. Tonniau beet Seuntjens toe dat die nog geen dag had gewerkt in zijn leven. Iemand die ik wel kan appreciëren zette dat ter ondersteuning op zijn Facebook-pagina. Ik reageerde prompt dat ik die opmerking kortzichtig vond en dat het niet correct is om werken te reduceren tot fabrieksarbeid. Nou, dat had ik geweten! Andere PVDA-militanten en -sympathisanten sprongen er bovenop. Ik wist meteen weer dat vooroordelen geen privilege zijn van rechtse lieden.

Het deed ook weer denken aan de jaren 80 van de vorige eeuw, toen er in Vlaanderen zowaar nog vijf min of meer linkse partijen waren. Je had de SP (de voorloper van Vooruit), Agalev (de voorloper van Groen) en de petieterige gezelschappen KP, RAL (later: SAP) en PVDA (voorheen: Amada). Vooral die laatste drie blonken uit in zinledige debatten over het geslacht der (extreemlinkse) engelen. Stalinisten versus trotskisten versus maoïsten, strijdend om de volstrekt onnozele eretitel ‘Meest linkse partij van het land’. Zuiver-zuiverder-zuiverst. Verenigd hadden ze nog iets kunnen betekenen, verdeeld bleef het bij gepruttel onder de kiesdrempel. (En dan kun je je terloops nog afvragen hoe links Stalin en Mao waren in hun verschroeiende regeerperiodes. Al heb ik blijvend respect voor de artsen en verpleegkundigen die bij Geneeskunde voor het Volk zaten en zitten, dat dient gezegd. Over een flink aantal punten ben ik het ook eens met de PVDA/PTB, trouwens.)

Vooroordelen zijn hardnekkig en overleven generaties. Vandaag hoor ik dezelfde dingen insinueren als een halve eeuw geleden, met dit verschil dat dankzij de megafoon van de sociale media domme opmerkingen nu een veel groter bereik krijgen. Hoe dommer de dingen die je roept, hoe groter de kans dat je ooit president van een heel groot land kan worden. Elk vooroordeel hèb z’n nadeel, zou je omgekeerd cruijffiaans kunnen stellen.

Toen al werd er gelachen met onderwijzers en al hun vrije dagen. Twee volle maanden zomervakantie, verdorie, en dan durven ze nog zeggen dat ze in het onderwijs stáán, de schobbejakken! Politici? Die waren er alleen maar op uit om de mensen geld uit hun zakken te kloppen! Werklozen? Dat ze maar wat beter hun best doen om werk te vinden! Werklozen moesten in die tijd elke dag een stempel ophalen in het ‘doplokaal’. Telkens op een ander tijdstip en je wist pas vandaag wanneer je morgen dat broodnodige stempeltje moest komen ophalen. Zogezegd om zwartwerk tegen te gaan. De rijken werden rijker, de armen werden armer. De slogan ‘Haal het geld waar het zit, bij de banken en de holdings’ werd weggelachen van hogerhand. Fiscale fraude werd eerder aangemoedigd dan ontmoedigd in neoliberale tijden.

Hadden leraren te veel vrije tijd? Waren alle politici zakkenvullers? Waren werklozen te lui om te werken? Was elke ondernemer een fiscale fraudeur? Neen, natuurlijk niet, maar het klonk goed, voor wie die slogantaal genegen was.

Vandaag hoor je krek hetzelfde, zoveel zijn de tijden niet veranderd, alleen zijn het nu de machtigen der aarde die onzin blijven reproduceren en kunnen volgers met een duimpje omhoog aangeven dat het goed is dat iemand ‘het eindelijk eens gezegd heeft’. Vlaams minister van Onderwijs Demir (N-VA) wil dat er meer effectieve leertijd komt, minder studiedagen, minder lesdagen die wegvallen. Uiteraard deed ze dat zonder overleg met het onderwijsmiddenveld en de leraren zelf, ze werd wel gesteund door experten die ver van de dagelijkse praktijk staan. Makkelijk zat, op elke hoek van de straat staat tegenwoordig wel een consultant die een onvoldragen visie onderstut. Duyckboten zijn het.

Binnenkort wordt de werkloosheid in de tijd beperkt. Al wie langdurig, meer dan twee jaar, geen werk heeft, moet het maar zelf uitzoeken. Geen stempelgeld meer. Te lang thuisgezeten. Dat vele duizenden verhuizen van ‘de dop’ naar ‘de openbare onderstand’ (het OCMW), ach, een detail, als de cijfertjes maar beter ogen. Dat het een vestzak/broekzak-operatie is, is men snel vergeten. Behalve dan die langdurig werklozen zelf, van wie de meesten met een reden zonder werk zitten en die reden is niet ‘te lui om te werken’. (Die zijn er ook en die moeten eruit, want die bedotten het systeem voor iedereen.) Langdurige werklozen worden nu al gestigmatiseerd – geen werk hebben is heus geen pretje en je wordt nog eens maatschappelijk scheef bekeken ook! – en dat zal alleen maar erger worden. Zij verdwijnen van de dop in de drop. Geen vooruitzichten. Weggelachen. Uit de actieve samenleving gestoten. Om het nog niet over de langdurig zieken te hebben, die ook over één kam worden geschoren als profiteurs van een te tolerante maatschappij.

We zitten in een tijdsgewricht dat politiek-economisch sterk vergelijkbaar is met de onzalige jaren 80. Neoliberaal. Hardvochtig. Helemaal afgestemd op wie al heeft, niet op wie in ontbering leeft. En de trumpianen van deze wereld, aangevoerd en -gevuurd door de oranje narcist in de in aanbouw zijnde pompeuze balzaal van het Witte Huis, spuwen op al wie niet hetzelfde denkt. Steeds meer politieke leiders neigen meer naar extreemrechts dan naar rechts of centrumrechts. De wind komt van rechts en heeft orkaankracht.

Er is een heuse vooroordelenmachine aan het werk. Vooroordelen worden bevestigd, herbevestigd, nogmaals bevestigd: het zijn genadeloze hamerstoten om ‘de waarheid’ toch maar in de hoofden te krijgen en ze daar te houden. Als meer dan 77 miljoen Amerikanen op Trump stemmen, wil dat niet zeggen dat dit allemaal achterlijke dommeriken zijn, maar – als u mij dit vooroordeel even toestaat – wat zijn ze dan wel? Wie stemt er op een man die zó impulsief is, dat hij haast elke dag van gedacht verandert over belangrijke kwesties? Erg beredeneerd kan je dat stemgedrag niet noemen, behalve dan van zij die rechtstreeks profiteren van dat hapsnapbeleid, de Musks en Bezossen van deze wereld.

Het grote probleem met vooroordelen is dat ze op een bepaald moment, mits een goed georganiseerde propagandamachine, oordelen worden. En dus: algemene waarheden. Dat zagen we al in zijn meest perverse vorm onder de nazi’s. Dat zien we ook in het Amerika van Trump. En als het in Washington, D.C. onzinnigheden regent, druppelt het ook bij ons. De wereld draait door, dus draait ook de vooroordelenmachine door. Ten koste van wie het moeilijk heeft.

Herinnert u zich nog dat we vijf jaar geleden onze deuren openden om te applaudisseren voor wie in de zorg actief was? Plots leek solidariteit niet iets van een andere, betere, ver afgelegen wereld. Maar die illusie hebben we snel begraven. Ouder worden brengt nadelen met zich, toch ben ik wat blij dat ik niet meer zo nodig hoef mee te draaien in deze ratrace, waarin naar boven wordt gelikt en naar onderen getrapt.

Voor alle duidelijkheid (mocht u eraan twijfelen wat ik erover denk): leraren hebben een zwaar beroep, ze verdienen ons respect. Niet alle politici zijn zakkenvullers, al beslissen ze nog te vaak boven onze hoofden heen (Zuhal Demir heeft dat deze week nog eens aangetoond). De meeste werklozen willen heus wel werken: hoger inkomen, meer mogelijkheden om fijne dingen te doen of te kopen, niet meer het gevoel hebben dat er op je neergekeken wordt. En voor de ‘Amadezen’ in de zaal: je hoeft heus niet zelf in de fabriek te hebben gewerkt om respect te hebben voor arbeiders en intellectueel werk is óók werk (en het is even nodig als handenarbeid).

In een samenleving die bulkt van de vooroordelen is ‘samen leven’ geen sinecure. Dat is net wat de vooroordelenmachine beoogt. Ieder voor zich, wie zwak is, valt uit de boot, individualisme haalt het op solidariteit. Hoe erg dat ik dit in deze tijd van het jaar opnieuw moet vaststellen.

Weinig verbaast me nog in het hedendaagse voetbal. Artificiële topclubs die de boel verzieken, de fair play-regels die op en naast het veld herhaaldelijk verkracht worden, de voorzitter van de wereldvoetbalbond die zich een slijmbal toont in het gezelschap van een narcistische president, liegen en bedriegen à volonté. En toch… schrok ik deze week van het nieuws dat Club Brugge haar trainer, Nicky Hayen, had ontslagen en hem verving door de man die tot en met vorig weekend Vlaamse aartsrivaal KAA Gent had geleid, Ivan Leko. Blijkbaar zit er toch nog een beetje naïviteit in mij.

Ik schrok, omdat Hayen het goed had gedaan bij Club. Oké, vier nederlagen op korte tijd – drie in de pintjesliga, één in de toch net iets prestigieuzere Champions League –, maar hij had de club ook al een titel bezorgd en enkele knappe Europese campagnes begeleid. Dan denk je dat zo iemand toch enig krediet heeft opgebouwd en even door een dipje mag gaan, zeker omdat én de spelers én de supporters nog voluit achter hem stonden. Ik schrok een tweede keer toen ik las dat de opvolger van Hayen werd weggeplukt in Gent, zonder dat de voorzitter van die club op de hoogte was van onderhandelingen. Er is nu eenmaal die afkoopsom, maar zelfs dan nog verwacht je op dat niveau enige fair play. Opnieuw: naïef van mij. (Waarna Gent-voorzitter Baro trainer Rik De Mil, nota bene ex-Club Brugge, ging weghalen bij Charleroi en zichzelf op een verhoogje zette omdat hij dit open en bloot had onderhandeld met voorzitter Mehdi Bayat van Charleroi. Misplaatste borstklopperij…)

***

Het moderne voetbal is volstrekt immoreel. Alles wat in de reguliere bedrijfswereld als ontoelaatbaar wordt geacht, is in het voetbal normaal. Dagelijkse praktijk. Operatie Propere Handen? Allang vergeten. Als er ooit een proces van komt en er strenge straffen zullen worden uitgesproken, zal dat hooguit heel even wat deining veroorzaken, waarna clubbestuurders gewoon doorgaan met hun laakbare praktijken. De voetbalwereld acht zich boven de gewone samenleving verheven en hoe hoger een voorzitter in de pikorde staat, hoe meer hij denkt zich te kunnen permitteren.

In de Belgische pikorde staat Bart Verhaeghe, voorzitter van Club Brugge, heel hoog, Europees is hij een kneusje. Sinds de implosie van grote concurrenten Anderlecht en Standard is het voetbalinstituut uit Brugge haast onaantastbaar hier. Af en toe is er nog wel een onverwachte wending in het titeldebat – de eenmalige opflakkering van Antwerp, het constante presteren van Union –, dat belet niet dat Club zowat alleenheerser is. Eigenlijk zou dit FCB de titels aaneen moeten rijgen, zoals dat andere FCB uit München dat haast jaarlijks doet en het FCB uit Barcelona dat ook geregeld voor elkaar krijgt. Economisch staat Club een heel eind boven de rest.

Maar zelfs die economische positie is geen garantie op succes. En dan komt het beleid in beeld. Als je scouting niet goed zit en je transfers onvoldoende kwaliteit bieden, zullen de prestaties tegenvallen. Dat is niet de schuld van de trainer, wel van het bestuur en het management. Toch wordt de voorzitter, de ceo of de technisch directeur zelden of nooit afgerekend op dat soort fouten. De trainer betaalt het gelag, ook al moet die het stellen met een onevenwichtige of kwalitatief ondermaatse kern. Dat is precies wat Nicky Hayen nu overkomt. Hij worstelt met een te jonge kern, gaf ie al eerder aan. Club Brugge gaf voor 38 miljoen euro uit op de transfermarkt. Van die dure aankopen renderen Aleksandar Stankovic (9,5 miljoen), Nicolò Tresoldi (7,5 miljoen) en Carlos Forbs (6 miljoen) gedeeltelijk. Ze spelen met ups en downs, wat niet abnormaal is voor jonge voetballers, maar ze wettigen hun prijskaartje (nog) niet. Er werd voor 83,5 miljoen euro verkocht deze zomer, de evenwaardige vervangers van Ardon Jashari, Maxim De Cuyper en Chemsine Taibi zijn nog niet opgestaan. Is dat de schuld van de trainer? Neen, die neiging om centen te rapen via georganiseerde mensenhandel valt louter het bestuur en het management te verwijten.

Bart Verhaeghe gaf in het verleden al aan dat een trainer niet belangrijk is voor hem. Een passant, een nuttige idioot (mijn woorden). Een trainer is voor hem enkel een poppetje dat de manschappen op de juiste plaats moet zetten en wedstrijden winnen, zodat op het eind van het seizoen bekers de hoogte in kunnen worden gestoken. De trainer heeft nauwelijks inspraak in de transferpolitiek, maar wordt er wel op afgerekend. Een anomalie. Op het VIP-diner voor de Europese wedstrijd tegen Arsenal woensdag presteerde Verhaeghe het zelfs om te zeggen dat Nicky Hayen dankbaar mocht zijn voor de kans om Club te mógen coachen. Ach, Verhaeghe, klein mannetje, maar zijn beentjes zijn lang genoeg om na te trappen. (Wat Verhaeghe ook nog zei: aan de kwaliteit van de kern ligt het niet en in de wintertransferperiode gaan we versterking zoeken. Euh, wat is het nu? Is de kern sterk genoeg of moet die versterkt worden? Zich onaantastbaar wanende presidentjes zouden beter wat langer nadenken voor ze iets uitbraken waarbij ze zichzelf tegenspreken.

***

Met Ivan Leko wordt in Brugge gerekend op de coach die Club in het seizoen 2017-2018 naar de landstitel heeft geleid. Daarna bleven de resultaten grotendeels uit voor hem. Na een half jaar ontslagen bij Al Ain uit Abu Dhabi. Wel bekerwinst met Antwerp in coronajaar 2020, maar na een half seizoen alweer vertrokken naar de lucratievere Chinese competitie, waar hij Shanghai SIPG niet de geëiste successen kon bezorgen. Na minder dan twee jaar was hij ook daar weg. In zijn thuisland, Kroatië, wist hij met Hajduk Split eveneens de beker te winnen, maar ook daar stond hij na negen maanden op straat. Om vervolgens weinig resultaten te boeken bij Standard en KAA Gent. En die man moet nu Club beter doen presteren?

Bovendien: Leko had in het verleden Dejan Veljkovic als makelaar, de spil in het web van Propere Handen. Zelf zou hij verdiend hebben op transfer van spelers. Zou, iemand is onschuldig tot het tegendeel bewezen wordt, maar moet je dan als clubbestuur niet iets terughoudender zijn om zo iemand in dienst te nemen? Ja, zegt iedere normale mens en ieder normaal functionerend bedrijf. Neen, zegt men in het voetbal. Jaarlijks mag ons voetbal rekenen op ruim 200 miljoen euro onrechtstreekse subsidies: clubs betalen minder sociale zekerheid en genieten ook van andere tegemoetkomingen. De veiligheid in en om de stadions wordt betaald door de samenleving. Wij allemaal, ja, ook u die niet in voetbal geïnteresseerd bent. In ruil wordt van de clubs verwacht dat ze meer centen steken in hun jeugdwerking (wat de meesten niet doen) en in community-werking (wat de meesten niet doen). Ze beschouwen het geld van de overheid als cadeautjes, waar geen verplichtingen aan verbonden zijn. Zo gaat dat nu eenmaal, in immorele kringen.

Clubbestuurders hebben eurotekens in de ogen. Dat heeft hen ertoe verleid for a few euros more de voetbalrechten te verkopen aan Eleven Sports, inmiddels overgenomen door DAZN (spreek uit: da zone). De miserie die de Pro League – de verzameling van profclubs in dit land – vandaag heeft met de uitbetaling van de voetbalrechten en de voortzetting van het voetbalcontract, heeft het over zichzelf afgeroepen door de stevige lokale verankering – de vorige primaire rechtenhouders waren Proximus en Telenet – te laten vallen voor de miljoenen extra van Eleven/DAZN, miljoenen die dat internationale bedrijf nu liever steekt in andere, meer prestigieuze sportrechten. De Champions League, bijvoorbeeld. De jammerende clubs zijn hypocriet. Ze hadden op zeker kunnen spelen, door de rechten in eigen land te verkopen, voor iets minder geld. Eens te meer regeerde het kortetermijngewin, dat niet voor het eerst op middellangetermijnverlies blijkt uit te draaien. Eigen schuld, hele dikke bult.

***

Onze profclubs verdienen niet beter dan de poel van miserie waarin ze nu het hoofd boven het vieze water proberen te houden. En Club Brugge verdient niet beter dan sportieve rampspoed. Ik hoop dat dat nieuwe stadion – dat Club als club wel verdient, net als zijn supporters – er pas komt als Bart Verhaeghe er vertrokken is. En ik hoop dat het prestigeproject Uplace er nóóit komt. Immoraliteit mag weleens afgestraft worden. Zoveel naïviteit wil ik wel behouden.

Donald J. Trump heeft de allereerste (en wellicht ook allerlaatste) Peace Prize van de wereldvoetbalbond Fifa ontvangen, ter gelegenheid van de loting voor het WK van volgend jaar in de Verenigde Staten, Canada en Mexico, die gisteren plaatsvond in een ellenlange ceremonie waarin wat ego’s moesten worden opgeblonken. Waarom die vredesprijs voor een havik? Omdat de Fifa de goodwill van Trump nodig heeft opdat hij zich niet inhoudelijk zou bemoeien met het toernooi. De man is in staat om, na zijn langdurige ochtendlijke blik in de spiegel, te decreteren dat de Verenigde Staten en Rusland, uitgesloten voor alle internationale competities, de finale moeten spelen. En morgen weer iets anders, afhankelijk van de goedkeurende knik van dat spiegelbeeld.

Dan is het goed, zo denkt de Fifa en dan met name voorzitter Gianni Infantino, om deze man te paaien. Was zijn voorganger, Sepp Blatter, corrupt tot op het bot, dan is deze hoogste voetbalbaas gewiekster, gladder, in zekere zin nóg onbetrouwbaarder. Een slijmbal. Of in dit geval: narcistenpijper. Hij maakt Trump al maanden het hof en duikt op de meest vreemde plekken plots op in diens entourage. Vazalletje, niemendalletje.

Natuurlijk verdient Trump deze of eender welke andere vredesprijs niet, daar gaat het ook niet om: verdeel en heers is het motto. In de coulissen worden de vreemdste combines opgetuigd, dat wisten we al; deze Infantino doet het gewoon op het podium. Zijne Oranje Gesjeesdheid vindt het allemaal prima. Tot hij het overmorgen niet meer prima vindt en eist dat pakweg Iran wordt uitgesloten. Kan zomaar gebeuren. Dan heeft België nog maar twee tegenstanders om te kloppen in de groepsfase.

De Amerikaanse president is niet geïnteresseerd in vrede. Vrede is voor hem aanvaardbaar als restafval van geopolitieke en commerciële onderhandelingen, waarbij hij, als leider van een nog altijd machtige natie, aan de touwtjes trekt en er rechtstreeks of onrechtstreeks rijker van wordt. Een narcist wil alleen maar vrede als het tot zijn persoonlijke eer en glorie strekt. Lukt dat niet, dan trekt hij ten oorlog. Kijk naar wat er gebeurt in en om Venezuela en Colombia.

Herinner u hoe Ronald Reagan eind oktober 1983 het Caribische eiland Grenada binnenviel, een lap grond met amper 94.948 inwoners. Tweeduizend Amerikaanse militairen moesten de extreemlinkse regering daar helpen opruimen ‘teneinde de orde en de democratie op het eiland te herstellen’, aldus Reagan. In werkelijkheid ordonneerde de voormalige acteur de inval om de aandacht af te leiden van het Iran Contragate-schandaal in eigen land: de Amerikaanse overheid had in het geheim wapens geleverd aan het Iraanse regime, de opbrengsten werden vervolgens gebruikt om de (extreemrechtse) Contra’s in Nicaragua te sponsoren. Als Trump vandaag naar Venezuela trekt – een land dat hij wellicht niet eens kan aanwijzen op een wereldkaart – dan is dat om dezelfde reden: de aandacht afleiden van een schandaal in eigen land, in casu de Epstein-affaire. Makkelijk te winnen oorlogen zijn ideaal om de voorpagina’s van de kranten te vullen en de populariteit op te krikken. Dan verdwijnt het vervelende nieuws naar een minder gelezen binnenpagina (of, in deze moderne tijden: op een nauwelijks terug te vinden link).

De ‘vrede’ – ik zet het woord bewust tussen aanhalingstekens – die Trump naar eigen zeggen in meerdere landen heeft bewerkstelligd, is nooit echte vrede-zonder-aanhalingstekens. Echte vrede verkrijg je door met alle vechtende partijen te onderhandelen. Het Verdrag van Versailles uit 1919 was geen echte vrede, het oorlogszuchtige Duitsland kreeg te maken met wraakzucht van de geallieerden en stond voor de onhaalbare opdracht om torenhoge herstelbetalingen af te lossen, waardoor het land in een diepe crisis werd ondergedompeld én een populist als Hitler de kans kreeg zich te profileren. ‘Vrede’ volgens Trump is op dezelfde eenzijdige benadering gebaseerd. Wring de zwakkere partij de arm om en dwing het om toe te geven. Tel uit je winst (op korte termijn).

Dat hebben we zien gebeuren in Gaza en nu opnieuw in Oekraïne. Trump onderhandelde via zijn gezanten met Netanyahu en Poetin, maar niet met Hamas of Zelensky. Die zijn voor hem quantité négligeable. Al wat hij wil is met de sterkere partij een overeenkomst sluiten om de zwakkere partij te doen toegeven. Trump is als die struise kerel vroeger op de speelplaats, die af en toe zijn hegemonie moest onderstrepen door een klein ventje te vloeren, gewoon om zijn vrienden – zijn aanhangers, of noem hen gerust met terugwerkende kracht zijn infantinootjes – te laten zien dat hij nog altijd de sterkste was. Wie even groot was als hij, liet hij gerust. Stel je voor dat hij verloor en zich belachelijk maakte! Wie even groot was als hij en zelf een bende leidde, werd af en toe uitgedaagd tot een gevecht, op voorwaarde dat hij vooraf al ongeveer wist dat hij zou winnen. Nog beter was het om elk een deel van de speelplaats op te eisen, terrein af te bakenen, zoals katers dat doen met hun verschrikkelijke urinegeur.

Die kerel van toen was een lafaard. Trump is dat ook. Trump zou nog het liefst een zakelijke deal sluiten met Poetin en Xi Jinping: de eerste krijgt het oostelijke deel van Europa en een deel van Azië, de tweede de rest van Azië en Afrika, en hijzelf mag dan de Amerika’s en West-Europa bestieren. Zo doen zulke kereltjes dat: als je de turf niet helemaal voor jezelf kan claimen, maak dan afspraken dat ze van jouw terrein wegblijven.

Wat Trump met Israël en de Palestijnen heeft gedaan, is alsof Jimmy Carter het Camp David-akkoord alleen met de Israëlische premier Begin, een ex-terrorist, zou hebben gesloten. Of dat er voor de Goedevrijdagakkoorden in Noord-Ierland alleen met de protestanten zou zijn onderhandeld en dat wat overeengekomen werd voor de katholieken te nemen of te laten was. Echte vrede is alleen maar mogelijk door met álle betrokken partijen te praten. Dat durft deze narcist niet aan.

Die struise kerel van toen had een IQ van 45 of zo. Dat van Trump reikt niet veel hoger. Om van zijn EQ nog te zwijgen. Dat zweeft rond het nulpunt. Laten we het woord vrede niet verder misbruiken voor dit soort infantiele machtsspelletjes.

Gisteren heb ik definitief afscheid moeten nemen van mijn moeder, Anna Rubbens (1931-2025). Ze werd net geen 94. Deze tekst heb ik voorgelezen op de afscheidsplechtigheid.

***

Sta me toe te beginnen met een bekentenis. Als ik naar het frituur ga, bestel ik altijd een ‘curryworst special’ met curryketchup. Het kan u misschien vreemd in de oren klinken bij deze gelegenheid en het zou ook zeer oneerbiedig zijn om mijn moeder te vergelijken met een curryworst, maar ze was zonder twijfel een ‘specialleke’.

De verhalen over haar jive-periode heb ik pas achteraf meegekregen, want dat speelde zich af vóór mijn geboorte, maar het moet wat geweest zijn, zo’n jonge vrouw die de hele avond op de dansvloer stond om te jiven op de swingende muziek uit de jaren 40 en 50. Dat jiven hield zo ongeveer op toen ik geboren werd. Bij deze: sorry, ma.

Niet dat ze niet meer danste. Als er ergens een bal was van de voetbalclub van mijn vader, dan was het wachten op twee fenomenen. Eén, het moment dat er een dansbare ‘rappe’ plaat gedraaid werd. En twéé, iemand die haar uitnodigde om te komen dansen. De vraag was nog niet gesteld, of mijn moeder stond al op de dansvloer. Ik heb haar altijd gekend als een vlugge, ongeduldige vrouw, maar op zo’n dansavond ging dat nog een stapje verder. Volgens mij staat het wereldrecord op de tien meter nog altijd op haar naam.

Tien meter, de afstand van haar stoel tot de dansvloer.

***

Ze was heel beschermend naar mij toe, haar enig kind. Dat was niet altijd even prettig, moet ik toegeven. En nu ik toch aan het toegeven ben: dat was vaak verschrikkelijk vervelend. Een vierjarige kleuter die aan de schoolpoort wordt afgezet, terwijl mama de boekentas draagt, dat is makkelijk. Een achtjarig jongetje dat tot aan de schoolpoort wordt gebracht en daar zijn boekentas wordt overhandigd, terwijl al die andere kinderen op eigen houtje ernaartoe zijn gestapt, dat is al ambetanter. Een elfjarige jongen die tot aan de schoolpoort wordt gebracht en die in de laatste rechte lijn ernaartoe de boekentas uit haar handen grist, om zich niet compleet belachelijk te voelen, dat is ronduit gênant. Blijkbaar vond ze dat dit zo hoorde. Of vreesde ze dat er mij onderweg iets zou overkomen. Ze zette haar enig kind onder een stolp, dan kon hem niets overkomen. Al goed dat ik met mijn bompa naar het voetbal mocht vanaf mijn zevende. Beerschot. Ze liep gelukkig niet mee tot aan de stadionpoort om mijn sjaal en voetbalpetje daar af te geven.

***

Ik heb weleens gebotst met mijn moeder in de loop van de jaren. Wie doet dat niet, trouwens? Maar het ergst was toch wel ergens in de eerste helft van de jaren 70. Ik begon eindelijk een goeie muzieksmaak te ontwikkelen. Een van de elpees die ik toen kocht was Abraxas van Santana. Een plaat met een uitklapbare hoes. Fantastisch mooi. En ook zo lekker om in twee handen vast te nemen, zo’n dubbele cover. Tot mijn moeder vond dat mijn kamer er een beetje kaal uitzag, we woonden toen nog in een appartement op de hoogste verdieping aan de Groenendaallaan 19 in Merksem. Ik kwam die namiddag thuis van school, zette mijn boekentas in mijn kamer en zag toen tot mijn ontsteltenis dat ze het stukje houten muur boven mijn bureau had opgefleurd met… jawel, de helft van de hoes van die plaat van Santana. Ze had die gewoon in tweeën geknipt. De ene helft zat tussen mijn platencollectie, daar zat de plaat dus nog in. De andere helft hing aan mijn muur. Ik ontplofte. Ik heb toen heel lelijke dingen tegen haar gezegd, dingen die niet voor herhaling vatbaar zijn, gelukkig zijn de feiten verjaard. Die plaat steekt nog altijd in mijn collectie. Als ik ze wil vastpakken, moet ik altijd zorgen dat ik ze helemaal meeheb en niet alleen de helft van de hoes. Met dank aan binnenhuisdecoratrice Anna Rubbens.

***

1975 was het Internationale Jaar van de Vrouw. Nu was mijn moeder allesbehalve een feministe, ze leefde nog echt volgens het principe ‘vrouw aan de haard’, tot haar zoon oud genoeg was om zelf heen en weer naar school te stappen. Dat gezegende jaar had ze met drie vriendinnen van mijn vaders voetbalclub afgesproken dat ze naar Londen gingen. Zónder mannen! Die waren zeer nadrukkelijk níet welkom. Women only! Dat vond ik – zonder dat ik haar dat ooit gezegd heb – best wel een moedig statement. “Hé, Jos Van Laeken, ik ben er ook nog en gij moogt een paar dagen koken voor de kleine!” Die kleine, ik dus, klaagde niet, want – om heel eerlijk te zijn – was mijn moeder allesbehalve een keukenprinses. Koken was werken voor haar, er moest iets op tafel getoverd worden en dat mocht liefst niet te veel tijd kosten.

***

In die jaren 70 zaten we altijd met zijn drieën tv te kijken in de Groenendaallaan. Mijn vader zat achteraan in de grote zetel. Ik zat rechts voor hem in een clubzetel, mijn moeder links voor hem. Er waren periodes dat ze allebei rookten, erg aangenaam was dat niet. En dan zaten we samen naar ‘den Ollander’ te kijken, want de programmering op ‘den BRT’ was weer ‘gene vette’. Op de Nederlandse televisie liep toen sterreclame, met Loeki de Leeuw. En we hielden toen een door mij georganiseerde wedstrijd om ter snelst raden voor welk product de reclamespot was. Ik won bijna altijd, tot op het punt dat ik nog de enige was die ‘Zeeuws Meisje’, ‘Miele’ of ‘Becel’ riep. De competitie viel stil. En ik vertrok stilaan de wijde wereld in, nou ja, Antwerpen en daarna het Pajottenland.

***

Samen met Nicole, mijn echtgenote, gingen we geregeld met z’n vieren iets eten. Mijn moeder stond erop om elke keer te betalen. Minutenlang bestudeerde ze de kaart om dan uit te komen bij de o zo voorspelbare bestelling waar Nicole en ik ons onderweg al vrolijk over hadden gemaakt: garnaalkroketten en tongetjes. Mét frieten!

***

De dood van mijn vader, in januari 2016, was een klap, maar al snel hervatte ze haar ritme van kuisen, boodschappen doen, tv-kijken, startend bij Blokken met Ben Crabbé. Een routine die ze aanhield, slechts onderbroken door een val van een ladder. Maar na een paar maanden revalidatie was ze weer niet meer te stuiten. Nicole en ik namen haar een paar keer mee voor een weekendje aan zee, ze stapte toen al met een rollator. Op bijna elk kruispunt moesten we mijn ma tegenhouden, of ze zou een flinke deuk in een auto hebben gelopen.

Onstuitbaar.

Tot ze begin februari dit jaar zwaar ten val kwam. En nog eens. Van ziekenhuis naar revalidatiecentrum naar woonzorgcentrum. Ze werd kribbig, kortaf, nog nerveuzer dan anders. Een oude boom verplant je niet, luidt het gezegde. Een ander gezegde had kunnen luiden: “Als Anna Rubbens niet meer zelf haar was, plas en kuis kan doen, loopt het niet goed af met haar.”

***

En daarom staan we hier vandaag. Het einde van een tijdperk. Ik ben officieel wees nu, of zeg je dat niet op je 66ste? U hoort zo dadelijk haar favoriete zanger, Nat King Cole, die haar favoriete nummer zingt, Unforgettable. Die titel zegt het al: op haar eigen, eigenzinnige manier was ze ‘unforgettable’, onvergetelijk. Maar als ik straks thuiskom, leg ik toch iets anders op de platenspeler: Abraxas van Santana. Ik ben heel blij dat ze de plaat zelf niet in twee heeft geknipt.

Oye como va, ma.

Het ga je goed.

Duizenden keren heb ik de beruchte toegangspoort al gezien, met dat infame opschrift: ‘Arbeit macht frei’. Arbeid zorgt nooit voor vrijheid, het is het tegengestelde ervan, want je bindt je aan een werkgever, een opdrachtgever, een ambitie. Arbeid zorgt er hoogstens voor dat je je, in je vrije tijd, een stukje vrijheid kan veroorloven. Op die bewuste plek, Auschwitz, is het helemaal een anomalie, want daarachter wachtte de hel, de totale onvrijheid, de dood voor de meesten die door die poort werden gejaagd.

Klikkerdeklikdeklik: tientallen fototoestellen tegelijk deden hun net iets te luidruchtig ding. Tegenwoordig hoef je daarvoor niet eens een gespecialiseerd toestel mee te brengen, een smartphone volstaat. Een ‘slimme’ telefoon, die niet slim genoeg is om discretie te garanderen op een plek die om discretie smeekt.

Ik had me voorgenomen geen foto’s te maken en heb dat ook niet gedaan.

Omdat er ongetwijfeld veel betere foto’s en filmopnamen bestaan, dan wat ik er zelf van zou gemaakt hebben.

Omdat dit beeld zó bekend is, dat het loutere toevoegen aan je eigen collectie – bibliotheek heet dat tegenwoordig, met een misplaatste term – puur egocentrisch is: ik bén er geweest. So what?!

Omdat zelf beelden maken je afleidt van de essentie die wordt meegegeven door goed geïnformeerde gidsen en informatieve bordjes: terwijl je fotografeert luister je niet, neem je de dingen niet in je op, gaat het er alleen nog maar om om achteraf te kunnen uitpakken met waar je geweest bent.

Omdat het, in mijn ogen, getuigt van een vorm van onbeschaamdheid en gebrek aan respect, maar ik wil daar gerust met u over in discussie gaan: op die plek past alleen maar stilte, volle aandacht, reflectie. Vind ik.

***

Ik ben voor het eerst in mijn leven mee geweest op een groepsreis. Ik háát groepen. Hoe groter de groep, hoe groter de haat. ‘I don’t want to belong to any club that accepts people like me as a member’, het adagium van Groucho Marx, is ook het mijne. Voor een reis naar Krakau, met een uitstap – excusez le mot – naar Auschwitz-Birkenau, maakte ik een uitzondering. Dit was een trip die wijlen mijn vrouw nooit zou gemaakt hebben. Té gruwelijk. Dit is ook het soort groepsreis waarop je niet geconfronteerd wordt met strand- en zwembadliggers. Deze bestemming lokte alleen maar mensen die een stukje geschiedenis wilden meepikken. Mensen die hun historisch inzicht wilden aanscherpen. Mensen die, net als ik, die gruwelijke plek van nabij wilden aanschouwen. Maar ook toch mensen, dus, die dachten dat je de geschiedenis mee naar huis neemt als je er maar voldoende foto’s van maakt. Het weze hen vergeven.

Bij wijze van opwarming – opnieuw: excusez le mot – was ik de week voordien naar de Dossinkazerne in Mechelen en het fort van Breendonk geweest. In Dossin loopt toevallig een tijdelijke tentoonstelling over sportbeleving in Auschwitz, dat was een meevaller voor mij. Sport was, net als muziek, een klein ogenblik van ontspanning en een glimp menselijkheid voor de gevangenen. In Breendonk is me de wreedheid van mensen van hier bijgebleven. Voor elke ruimte waarin krijgsgevangenen verbleven was er wel iemand te vinden die de orde wilde handhaven namens de Duitsers en die probeerde de nazi’s in wreedheid te evenaren. ‘De mens, ge kunt gij daar niet aan uit’, wist Gerard Walschap al. Hoe valt te verklaren dat gewone, opgesloten Vlamingen andere opgesloten Vlamingen terroriseerden en kleineerden? Kuddegedrag. Overlevingsdrang. Verblinding door machtsmisbruik. Niet te vatten. Ik wist dat Auschwitz-Birkenau deze horror in tienvoud zou overtreffen en toch waren Dossin en Breendonk al verschrikkelijk om te bezoeken.

***

Op kille, miezerige herfstdagen wordt de tristesse die sowieso al over de Poolse stad Krakau hangt, haast tastbaar. Deze stad is door de nazi’s eerst overmeesterd en daarna mismeesterd. In de fabriek waar Oskar Schindler de plak zwaaide, wordt dat uitstekend gedocumenteerd. Het gebouw is een stadsmuseum geworden, waarin de oorlogsgeschiedenis van Kraków verteld wordt. Wie Schindler’s list gezien heeft, weet dat de fabrieksdirecteur honderden Joden hielp onderduiken en ontkomen aan een onvermijdelijke dood. Dat ook een apotheker, enkele honderden meter verderop, dat nog veel grondiger en met nog meer risico voor zijn eigen welzijn deed, was nieuw voor mij. Tadeusz Pankiewicz heette de man. Hij verdiende net zo goed een door Steven Spielberg geregisseerde film als de heer Schindler. Tadeusz Pankiewicz, een naam om te onthouden.

***

Arbeit macht frei. Als je onder de poort door stapt, krijg je een beklemmend gevoel. Je weet dat je slechts een tijdelijke bezoeker bent en dat je straks weer op de comfortabele, warme bus stapt, op weg naar een nieuwe plek om te ontdekken, maar toch ontsnap je niet aan het gevoel dat veel minder fortuinlijke mensen meer dan tachtig jaar geleden moeten gehad hebben. Hoe geraak ik hier weg? Geráák ik hier wel weg? Wat ís deze plek?

Een beeld zegt meer dan duizend woorden. Vitrines met achtergebleven spullen van joodse gevangenen zeggen meer dan duizend beelden. Kleren. Valiezen. Potten en pannen en ander snel mee gegrist huisraad. Duizenden schoenen, van klompen tot elegante vrouwenschoenen. En, als om de overtreffende trap van gruwelijkheid te willen demonstreren, is er die ene vitrine met alleen maar kinderschoentjes. Waanzin. Als dit je onberoerd laat, ben je een onmens.

En dat is dan nog ‘maar’ Auschwitz. Hier was ‘slechts’ een crematorium voor 750 personen. Toen het duidelijk werd dat de oorlog verloren zou gaan, wilden de nazi’s de Endlösung voleindigen. Dan kwam Birkenau, in het Pools Brzezinka, enkele kilometer verderop, met drie crematoria met een capaciteit van 1.500 tot 2.000 personen. Het moest snel gaan. Elke vorm van voorzichtigheid werd opgegeven. Reizigers werden brutaal van de pas gearriveerde beestenwagons geplukt en getrieerd. Wie te jong of te zwak was om zware dwangarbeid te verrichten, werd meteen weggeleid om nooit meer terug te keren. Voor de anderen was het slechts uitstel van executie. Van de 1,3 miljoen gevangenen overleefden er amper 200.000 deze kampen.

***

Waarom ik naar Auschwitz-Birkenau wilde gaan? Uit respect voor 1,1 miljoen slachtoffers. In een poging om mijn historisch besef te vergroten. Maar ook: om te proberen de gruwel te vatten, een opzet waarvan ik vooraf al wist dat het tot mislukken gedoemd was. Hoe kun je deze collectieve waanzin en onmenselijkheid begrijpen? Hoe kun je snappen waartoe de mens in staat is ten opzichte van zijn medemens? Hoe kun je de obsessie van gewetenloze leiders begrijpen, obsessie die zó groot is dat je er miljoenen mensen die anders denken of er anders uitzien voor opsluit, hen martelt en, uiteindelijk, doodt?

***

Op weg naar Oświęcim en Brzezinka (Oświęcimski) lijk je wel door lieflijke Zwitserse dorpen te rijden: kleurrijke huizen, bloemen op de vensterbank, groene, goed onderhouden tuinen. Idyllische taferelen. Het leven is mooi. Rust. Kalmte. Eens je tussen de vele duizenden toeristen – nogmaals: excusez le mot – belandt, valt die lieflijkheid onmiddellijk weg. Hoge betonnen muren zorgen ervoor dat het kamp nog even aan het zicht onttrokken wordt. Als was het om de spanning nog even te rekken. Coming soon!

Eens binnen zie je in de verte de woning van de kampcommandant; het grootste deel van de tijd was dat Rudolf Höss, wiens leven zo treffend verfilmd werd in The zone of interest. Overdag de leider van de beulen, buiten de werkuren de liefhebbende pater familias. Hallucinant dat een mens dit überhaupt kán, alsof je een hendel omschakelt en plots iemand anders wordt, niet de wreedaardige uitvoerder van uitroeiingsplannen, maar de echtgenoot en vader die gezellig eet en speelt met zijn gezin.

Niet zelden zit gruwel in alledaagsheid.

***

‘Ben je blij dat je geweest bent?’, vroegen vrienden achteraf. ‘Blij’ is in deze context een ongepaste term, maar tevreden ben ik wel. Neen, ik kan de gruwel nog altijd niet vatten. Ik weet nu wel, ook door de vele gebeurtenissen overal ter wereld sinds de Tweede Wereldoorlog, dat de mens weinig leert of wíl leren uit de geschiedenis.

Dat uitgerekend de joodse regering in Israël dat al twee jaar lang demonstreert, is des te onbegrijpelijker. In Gaza zijn er geen uitroeiingskampen, maar het einddoel was wel vergelijkbaar: bij de nazi’s was dat de uitroeiing van de Joden, bij Netanyahu & co is het de verdrijving van de Palestijnen. In beide gevallen komt het neer op het ontkennen van het bestaansrecht van een volk.

Wat mij het meest is bijgebleven? De systematiek van de nazi’s. Dit was niet een plotse opwelling van het moment. Laten we eens wat Joden doden. Alles wat de nazi’s deden, gebeurde volgens goed uitgewerkte plannen, of het nu de inname van steden en landen was, dan wel het oppakken en liquideren van politieke tegenstanders of bevolkingsgroepen die zij als Untermenschen beschouwden.

Die systematiek ontbreekt vandaag grotendeels. Bij Netanyahu, die tot voor kort steeds een stapje verder leek te willen gaan, zonder goed te weten wat het einddoel was. Bij Poetin, die hardop droomt van het heropbouwen van de Sovjet-Unie, maar verstrikt is geraakt in een langdurige en uitzichtloos lijkende oorlog met Oekraïne. Bij Trump, die handelt vanuit impulsiviteit en narcistisch eigenbelang. Donald Trump is in dat opzicht de anti-Hitler. De vraag is of hij minder gevaarlijk is. De geschiedenis zal het volgende generaties leren.

Eigenlijk zou wat in Auschwitz-Oświęcim gebeurd is, moeten volstaan om nooit meer ‘Wir haben es nicht gewußt’ te zeggen en toch herhalen we dat zinnetje telkens opnieuw, in alle talen die we machtig zijn. Dat belooft niet veel goeds voor de toekomst.